Lễ dựng nêu ngày Tết: Từ tín ngưỡng trấn tà đến biểu tượng văn hóa dân tộc

Dấu tích từ truyền thuyết dân gian

Cây nêu xuất hiện từ rất sớm trong kho tàng văn hóa dân gian Việt Nam, gắn liền với những truyền thuyết mang màu sắc huyền thoại nhưng ẩn chứa chiều sâu triết lý nhân sinh. Trong sự tích cây nêu ngày Tết do học giả Nguyễn Đổng Chi sưu tầm, câu chuyện kể rằng thuở xa xưa, loài quỷ chiếm giữ toàn bộ đất đai, còn con người chỉ được ăn nhờ ở đậu và phải làm thuê trên chính mảnh đất của mình. Quỷ đặt ra những luật lệ hà khắc, buộc con người nộp tô theo kiểu “ăn ngọn cho gốc”, khiến sau mỗi vụ mùa, người dân chỉ còn lại những gốc rạ trơ trụi.

Nhờ sự chỉ dẫn của Phật, con người dần thay đổi cách trồng trọt để thoát khỏi sự áp bức. Khi quỷ đổi lệ sang “ăn gốc cho ngọn” hay “ăn cả gốc lẫn ngọn”, con người lại linh hoạt chuyển sang trồng khoai, trồng lúa, trồng ngô, giữ lại phần lương thực cần thiết cho mình. Cuối cùng, con người được phép chiếm một mảnh đất vừa bằng bóng áo cà sa của Phật. Một cây tre được trồng lên, trên ngọn treo áo cà sa. Cây tre vươn cao mãi, bóng áo che phủ khắp mặt đất, buộc loài quỷ phải lùi xa, không dám bén mảng vào phần đất của con người.

Bị lá dứa quất, bị vôi bột làm cay mắt, quỷ phải tháo chạy ra biển Đông và chỉ xin mỗi năm được vài ngày trở lại đất liền để thăm mồ mả tổ tiên. Từ đó, mỗi dịp Tết Nguyên đán, khi quỷ được phép quay lại dương gian, con người dựng cây nêu trước nhà để đánh dấu ranh giới thiêng, xua đuổi tà ma, bảo vệ cuộc sống bình yên.

Theo phong tục phổ biến của người Kinh, cây nêu thường được dựng vào ngày 23 tháng Chạp âm lịch, ngay sau lễ tiễn ông Công, ông Táo về chầu trời. Dân gian quan niệm rằng, khi các vị thần cai quản trong gia đình tạm rời đi, không gian trần thế trở nên “trống vắng” về mặt tâm linh, dễ bị tà khí xâm nhập. Việc dựng cây nêu lúc này mang ý nghĩa trấn giữ, báo hiệu nơi cư trú của con người đã được “đánh dấu”, ma quỷ không được bén mảng.

Tuy nhiên, ở nhiều cộng đồng dân tộc thiểu số, thời điểm dựng nêu lại có sự khác biệt. Người Mường thường dựng nêu vào ngày 27 hoặc 28 tháng Chạp, người Mông dựng vào ngày 25 hoặc 27 tháng Chạp. Với các tộc người này, cây nêu không chỉ gắn với Tết mà còn gắn liền với những lễ hội truyền thống của bản làng, thể hiện mối quan hệ mật thiết giữa con người và thế giới thần linh.

Theo tục lệ chung, đến ngày mùng 7 tháng Giêng còn gọi là ngày Khai hạ, cây nêu sẽ được hạ xuống, đánh dấu sự kết thúc của chuỗi ngày Tết, con người chính thức quay trở lại với nhịp sống lao động thường nhật.

Biểu tượng tâm linh và triết lý văn hóa

Trong dòng chảy văn hóa dân gian, cây nêu không chỉ mang chức năng trấn tà mà còn hàm chứa nhiều tầng ý nghĩa biểu tượng. Cây nêu được xem là dấu mốc xóa bỏ những điều rủi ro, xui xẻo của năm cũ, mở ra hy vọng về một năm mới an lành, may mắn. Cũng giống như tiếng pháo giao thừa trong quan niệm xưa, cây nêu đánh dấu sự khởi đầu của mùa xuân - mùa sinh sôi, nảy nở.

Nhiều nhà nghiên cứu văn hóa cho rằng cây nêu còn được gọi là cây Thiên – Địa – Nhân, biểu trưng cho trục kết nối giữa trời và đất, nơi con người đứng ở vị trí trung tâm để gửi gắm những ước nguyện về cuộc sống ấm no, hạnh phúc. Trên ngọn nêu, người xưa thường treo những vật phẩm mang tính biểu trưng như bùa trừ tà, vàng mã, lá dứa, cành xương rồng, chuông, khánh… tất cả đều mang ý nghĩa cầu phúc, cầu an và mong muốn được thần linh che chở.

Nghi thức dựng cây nêu

Cây nêu truyền thống thường được làm bằng tre - loài cây gắn bó mật thiết với làng quê Việt Nam. Tre được chọn phải là cây khỏe mạnh, dáng thẳng, thân dài, phần ngọn sum xuê. Khi dựng, người ta chặt bỏ các cành lớn phía dưới, chỉ giữ lại chùm lá trên ngọn.

Trong cuốn Hội hè lễ Tết của người Việt, học giả Nguyễn Văn Huyên mô tả cây nêu cao khoảng năm đến sáu mét, trên ngọn buộc lông gà trống, lá đa hoặc lá vạn niên thanh. Gần đỉnh treo một vòng tre, buộc cá nhỏ, chuông con và khánh đất nung để khi gió thổi phát ra âm thanh nhẹ và êm. Dưới vòng tre là mũ thần, thoi vàng bằng giấy, trầu cau, lá dứa hoặc cành xương rồng; trên cùng có thể treo một chiếc đèn thắp sáng ban đêm để chỉ đường cho tổ tiên trở về ăn Tết.
Trong Việt Nam phong tục, Phan Kế Bính cũng ghi nhận rằng nhiều nơi chặt tre dựng nêu, buộc bó vàng, cài cành đa, lá dừa, rắc vôi bột trong sân ngõ hoặc vẽ hình cung nỏ… tất cả đều nhằm mục đích trừ tà, không cho điều dữ quấy nhiễu trong năm mới.

Không chỉ tồn tại trong đời sống dân gian, tục dựng nêu còn được thực hành một cách trang trọng trong cung đình, đặc biệt dưới triều Nguyễn. Lễ dựng nêu trong cung đình được gọi là lễ Thướng tiêu. Chữ “tiêu” có nghĩa là ngọn cây - vị trí cao nhất, dễ nhìn thấy biểu trưng cho dấu mốc báo hiệu Tết đã đến.

Trong đời sống cung đình xưa, trước Tết Nguyên đán, triều đình tổ chức lễ Thướng tiêu để đánh dấu thời điểm bắt đầu kỳ nghỉ Tết, các hoạt động hành chính trong nước tạm dừng. Việc dựng nêu nhằm cầu cho quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, đồng thời trừ tà, cầu phúc cho hoàng gia và muôn dân.

Ngày nay, nghi lễ này được Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế phục dựng thường niên. Lễ dựng nêu thường bắt đầu từ sáng sớm tại Triệu Tổ Miếu, nơi thờ các chúa Nguyễn, sau đó đoàn rước nêu tiến qua cửa Hiển Nhơn đến Thế Tổ Miếu, nơi thờ các vị vua triều Nguyễn để cử hành nghi thức chính. Trên ngọn nêu trong hoàng cung, người ta treo ấn vàng, hộp quà, đèn lồng, dải lụa đỏ có chữ Nho cầu chúc những điều may mắn cho năm mới.

Cây nêu trong đời sống đương đại

Trong xã hội hiện đại, phong tục dựng cây nêu ngày Tết đang dần mai một, đặc biệt ở các đô thị lớn. Không gian chật hẹp, nhịp sống gấp gáp khiến nhiều gia đình không còn đủ điều kiện hoặc không còn giữ thói quen dựng nêu trước nhà. Thay vào đó, hoa đào, hoa mai, quất cảnh trở thành biểu tượng phổ biến của ngày Tết.

Tuy vậy, ở nhiều vùng quê, đình làng, đền chùa, phong tục dựng nêu vẫn được gìn giữ, chủ yếu gắn với các lễ hội đầu Xuân. Ngày nay, người ta không chỉ sử dụng tre mà còn dùng trúc, luồng, nứa hoặc những vật liệu phù hợp. Trên ngọn nêu, ngoài chuông, khánh, trầu cau, đèn lồng truyền thống, có nơi còn treo bao lì xì, vật trang trí hiện đại như một cách gửi gắm ước mong tài lộc.

Những năm gần đây, nhiều địa phương đã tổ chức tái hiện lễ dựng nêu như một hoạt động văn hóa - du lịch, thu hút đông đảo người dân và du khách. Cây nêu trong Tết ngày nay không còn nặng về chức năng trấn quỷ như trong quan niệm xưa, mà trở thành biểu tượng của hoài niệm, của khát vọng hướng thiện và mong cầu một năm mới bình an, hạnh phúc.

Dù hình thức có đổi thay theo thời gian, cây nêu vẫn đứng đó như một biểu tượng bền bỉ của văn hóa Tết Việt - nơi hội tụ niềm tin, ký ức và bản sắc dân tộc, nhắc nhở con người về mối liên kết thiêng liêng giữa trời, đất và chính mình trong khoảnh khắc đầu xuân năm mới.

Những kiêng kỵ khi cúng ông Công ông Táo năm 2025?