Nâng cao trách nhiệm của cấp tỉnh trong xử lý các vấn đề môi trường

Chính phủ vừa ban hành Nghị định số 48/2026/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 08/2022/NĐ-CP ngày 10/1/2022 quy định chi tiết một số điều của Luật Bảo vệ môi trường. Trước đó, Nghị định số 08/2022/NĐ-CP đã được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định số 05/2025/NĐ-CP ngày 6/1/2025.

Phân cấp mạnh mẽ hơn trong xử lý ô nhiễm môi trường đất đặc biệt nghiêm trọng

Một trong những nội dung quan trọng của Nghị định số 48/2026/NĐ-CP là việc sửa đổi, bổ sung Điều 18 và Điều 19 của Nghị định số 08/2022/NĐ-CP theo hướng tăng cường phân cấp. Theo đó, thẩm quyền xây dựng, ban hành và tổ chức thực hiện kế hoạch xử lý, cải tạo và phục hồi các khu vực ô nhiễm môi trường đất đặc biệt nghiêm trọng được chuyển từ Trung ương về cho cấp tỉnh.

Theo quy định trước đây, Bộ Tài nguyên và Môi trường (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường) là cơ quan chủ trì xây dựng kế hoạch và trình Thủ tướng Chính phủ ban hành. Tuy nhiên, quá trình triển khai cho thấy phần lớn các khu vực ô nhiễm có tính chất đặc thù địa phương, gắn với điều kiện tự nhiên cũng như đặc điểm phát triển kinh tế – xã hội của từng địa bàn, đòi hỏi sự chủ động, linh hoạt và trách nhiệm trực tiếp từ chính quyền cấp tỉnh.

Theo Nghị định số 48/2026/NĐ-CP, kể từ ngày 29/1/2026, Ủy ban nhân dân cấp tỉnh có trách nhiệm trực tiếp xây dựng, ban hành và tổ chức thực hiện kế hoạch xử lý, cải tạo và phục hồi các khu vực ô nhiễm môi trường đất đặc biệt nghiêm trọng theo quy định tại điểm b khoản 3 Điều 19 Luật Bảo vệ môi trường. Kết quả triển khai phải được tổng hợp, báo cáo trong báo cáo công tác bảo vệ môi trường hằng năm của địa phương và gửi về Bộ Nông nghiệp và Môi trường để theo dõi, tổng hợp.

Quy định mới không chỉ tăng quyền chủ động cho địa phương mà còn làm rõ trách nhiệm của người đứng đầu, qua đó góp phần nâng cao hiệu quả xử lý ô nhiễm, khắc phục tình trạng chậm trễ và sự phụ thuộc vào Trung ương trong giải quyết các vấn đề môi trường phát sinh tại địa bàn.

Làm rõ thẩm quyền xác lập và công nhận di sản thiên nhiên cấp quốc gia

Nghị định số 48/2026/NĐ-CP cũng sửa đổi, bổ sung các quy định liên quan đến trách nhiệm lập, thẩm định dự án xác lập và thẩm quyền công nhận di sản thiên nhiên cấp quốc gia, bảo đảm sự thống nhất với Luật Bảo vệ môi trường và các luật chuyên ngành về đa dạng sinh học, lâm nghiệp, thủy sản và di sản văn hóa.

Theo quy định mới, đối với di sản thiên nhiên cấp quốc gia nằm trong phạm vi địa giới hành chính của một tỉnh, Chủ tịch UBND cấp tỉnh giao cơ quan chuyên môn tổ chức xây dựng dự án xác lập, thực hiện thẩm định và quyết định công nhận di sản. Cách tiếp cận này giúp rút ngắn quy trình, tăng tính linh hoạt, đồng thời gắn trách nhiệm bảo tồn và phát huy giá trị di sản với chính quyền địa phương.

Đối với các di sản thiên nhiên nằm trên địa bàn từ hai tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương trở lên hoặc thuộc khu vực biển chưa xác định rõ trách nhiệm quản lý hành chính, thẩm quyền xem xét, quyết định công nhận thuộc về Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường, nhằm bảo đảm tính thống nhất, khách quan và hài hòa lợi ích giữa các địa phương liên quan.

Việc phân định rõ thẩm quyền theo không gian quản lý được xem là cơ sở quan trọng để nâng cao hiệu quả bảo tồn di sản thiên nhiên, đồng thời khắc phục tình trạng chồng chéo và kéo dài thời gian xử lý hồ sơ như trước đây.

Phân cấp thẩm định báo cáo đánh giá tác động môi trường

Một điểm mới đáng chú ý khác của Nghị định số 48/2026/NĐ-CP là việc phân cấp cho Chủ tịch UBND cấp tỉnh thẩm quyền thẩm định báo cáo đánh giá tác động môi trường và cấp giấy phép môi trường đối với một số nhóm dự án đầu tư trước đây thuộc thẩm quyền của Bộ Nông nghiệp và Môi trường.

Cụ thể, thẩm quyền này được áp dụng đối với các dự án đầu tư công không thuộc thẩm quyền quyết định chủ trương đầu tư của Quốc hội và Thủ tướng Chính phủ (trừ một số dự án đặc thù); các dự án được phân loại chỉ theo tiêu chí có yêu cầu chuyển đổi mục đích sử dụng đất tại khu vực bảo tồn; các dự án thủy điện không thuộc thẩm quyền quyết định của Trung ương; cùng với các dự án khai thác dầu thô và khí đốt tự nhiên.

Việc phân cấp được kỳ vọng sẽ góp phần rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ, giảm tải cho cơ quan Trung ương, đồng thời tạo điều kiện để địa phương chủ động hơn trong công tác quản lý môi trường gắn với thu hút đầu tư và phát triển kinh tế – xã hội.

Bên cạnh đó, Nghị định số 48/2026/NĐ-CP cũng sửa đổi, bổ sung Điều 30 liên quan đến việc cấp đổi, điều chỉnh, cấp lại và thu hồi giấy phép môi trường, qua đó làm rõ các trường hợp chủ dự án, cơ sở phải thực hiện điều chỉnh giấy phép trong thời hạn còn hiệu lực.

Theo quy định, việc điều chỉnh giấy phép môi trường được đặt ra khi dự án có sự thay đổi về quy mô, công suất, công nghệ sản xuất làm phát sinh nội dung cấp phép mới; khi bổ sung phương án chuyển giao, tiếp nhận hoặc tái sử dụng nước thải; hoặc khi có các thay đổi khác ảnh hưởng đến nội dung giấy phép môi trường. Quy định này nhằm bảo đảm kiểm soát chặt chẽ các tác động môi trường trong quá trình vận hành dự án, đồng thời tăng cường tính minh bạch và trách nhiệm của chủ đầu tư.

Đáng chú ý, toàn bộ quy trình điều chỉnh giấy phép môi trường được thực hiện chủ yếu trên môi trường điện tử thông qua hệ thống dịch vụ công trực tuyến toàn trình, góp phần đơn giản hóa thủ tục hành chính và giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp.

Tăng cường hiệu lực thanh tra chuyên ngành về bảo vệ môi trường

Đối với hoạt động thanh tra chuyên ngành, Nghị định số 48/2026/NĐ-CP tiếp tục sửa đổi, bổ sung Điều 162, trong đó làm rõ cơ chế thanh tra đột xuất không công bố trước trong những trường hợp cần thiết.

Theo quy định mới, khi có căn cứ cho rằng việc công bố trước quyết định thanh tra có thể dẫn đến hành vi che giấu hoặc tẩu tán tài liệu, chứng cứ vi phạm, Trưởng đoàn thanh tra được quyền tiếp cận ngay khu vực phát sinh chất thải, điểm xả thải và các công trình xử lý môi trường để thực hiện nhiệm vụ. Trường hợp đối tượng thanh tra không hợp tác hoặc có hành vi cản trở, đoàn thanh tra được phối hợp với lực lượng công an và chính quyền cơ sở để bảo đảm hiệu quả thực thi pháp luật.

Quy định này tạo hành lang pháp lý rõ ràng và chặt chẽ cho hoạt động thanh tra đột xuất, qua đó nâng cao tính răn đe và phòng ngừa vi phạm pháp luật về bảo vệ môi trường.

Với những sửa đổi, bổ sung toàn diện, Nghị định số 48/2026/NĐ-CP không chỉ tháo gỡ các vướng mắc trong quá trình thực thi Luật Bảo vệ môi trường mà còn định hình rõ hơn mô hình quản lý môi trường theo hướng phân cấp, phân quyền gắn với trách nhiệm và cơ chế kiểm soát.

Nghị định được kỳ vọng sẽ góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước về môi trường, tăng cường bảo vệ môi trường, bảo tồn thiên nhiên và đa dạng sinh học, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động đầu tư, sản xuất, kinh doanh, hướng tới mục tiêu phát triển bền vững trong giai đoạn mới.

Chính phủ ban hành Nghị định sửa đổi một số quy định về bảo vệ môi trường