Ngành nông nghiệp đẩy mạnh hạ tầng giảm phát thải trong trồng trọt

Triển khai Đề án “Sản xuất giảm phát thải lĩnh vực trồng trọt giai đoạn 2025-2035, tầm nhìn đến năm 2050”, ngành nông nghiệp đặt mục tiêu trong năm 2026 hoàn thiện quy trình canh tác giảm phát thải cùng hệ thống MRV (đo đạc, báo cáo và thẩm định phát thải) đối với cây lúa trên phạm vi toàn quốc. Đồng thời, các quy trình tương tự cũng sẽ được xây dựng cho nhiều cây trồng chủ lực như ngô, càphê và sầu riêng.

Theo Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), hiện đã có 22 tỉnh, thành phố ban hành kế hoạch hành động triển khai đề án.

Trước đây, lợi thế cạnh tranh của nông sản Việt Nam chủ yếu dựa vào giá thành và sản lượng. Tuy nhiên, trong bối cảnh các thị trường nhập khẩu ngày càng siết chặt tiêu chuẩn xanh, yêu cầu truy xuất nguồn gốc và minh bạch dữ liệu phát thải carbon, việc giảm phát thải hiện không còn chỉ là vấn đề môi trường mà đã trở thành điều kiện quan trọng để duy trì năng lực cạnh tranh cho nông sản.

Theo định hướng giai đoạn 2026-2030, ngành nông nghiệp sẽ từng bước xây dựng bộ tiêu chí và định hướng phát triển nhãn hiệu “nông sản phát thải thấp Việt Nam” đối với các ngành hàng như lúa gạo, càphê, rau quả và chè. Các vùng nguyên liệu cũng sẽ được gắn với truy xuất nguồn gốc, minh bạch dữ liệu phát thải và tiêu chuẩn xuất khẩu xanh.

Đối với ngành hàng lúa gạo, kế hoạch đặt mục tiêu mở rộng các mô hình tưới ngập khô xen kẽ (AWD), quản lý rơm rạ, giảm lượng giống gieo sạ và tối ưu hóa sử dụng phân bón. Nội dung này được triển khai gắn với Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp tại Đồng bằng sông Cửu Long.

Trong lĩnh vực càphê, ngành nông nghiệp định hướng phát triển các mô hình càphê tuần hoàn, áp dụng tưới tiết kiệm, sử dụng phân hữu cơ, tái sử dụng phụ phẩm và phục hồi sức khỏe đất tại khu vực Tây Nguyên và Sơn La. Một số địa phương sẽ được thí điểm xây dựng vùng càphê phát thải thấp gắn với truy xuất nguồn gốc và xuất khẩu bền vững.

Đối với các loại cây ăn quả như sầu riêng, thanh long, xoài, bưởi và chanh dây, các mô hình giảm phát thải sẽ tập trung vào quản lý nước tưới, sử dụng phân bón hữu cơ, xử lý phụ phẩm và đáp ứng các tiêu chuẩn xanh của thị trường nhập khẩu.

Điểm đáng chú ý của đề án lần này là định hướng giảm phát thải được gắn trực tiếp với hiệu quả kinh tế, thay vì chỉ dừng ở mục tiêu bảo vệ môi trường.

Theo kế hoạch đến năm 2030, ngành nông nghiệp đặt mục tiêu nâng cao nhận thức của người dân và doanh nghiệp về canh tác giảm phát thải, góp phần giảm chi phí đầu vào, tăng lợi nhuận cho nông dân và hình thành các sản phẩm gắn với nhãn hiệu “giảm phát thải”. Song song với đó là yêu cầu đo đếm được lượng phát thải cắt giảm nhằm phục vụ công tác kiểm kê quốc gia.

Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Hoàng Trung cho biết, mục tiêu trước mắt chưa phải tham gia sâu vào thị trường carbon hay bán tín chỉ carbon quốc tế bởi đây là lĩnh vực còn phức tạp và cần thời gian hoàn thiện cơ chế. Theo ông, ưu tiên hiện nay là xây dựng được quy trình sản xuất mới giúp nông sản đáp ứng các yêu cầu phát triển xanh trong tương lai.

Để thực hiện mục tiêu này, một trong những nhiệm vụ trọng tâm là xây dựng hệ thống MRV nhằm đo đếm, báo cáo và thẩm định phát thải khí nhà kính trong lĩnh vực trồng trọt.

Theo kế hoạch, trong năm 2026, ngành sẽ hoàn thiện hệ thống MRV cho cây lúa trên phạm vi toàn quốc và triển khai xây dựng quy trình cho các nhóm cây trồng chủ lực khác như ngô, càphê và sầu riêng.

Từ nay đến năm 2030, ngành trồng trọt sẽ tập trung triển khai 6 nhóm nhiệm vụ trọng tâm, trong đó ưu tiên hình thành các vùng sản xuất phát thải thấp theo từng ngành hàng và vùng sinh thái. Theo Thứ trưởng Hoàng Trung, nếu không có hệ thống đo đếm chuẩn hóa sẽ rất khó xác nhận sản phẩm “phát thải thấp” cũng như đáp ứng yêu cầu minh bạch dữ liệu của thị trường quốc tế.

Do đó, ngành nông nghiệp đặt mục tiêu xây dựng hệ thống MRV đồng bộ từ trung ương đến địa phương, chuẩn hóa phương pháp đo đếm phát thải cho từng nhóm cây trồng và từng bước thí điểm các nền tảng số trong quản lý dữ liệu phát thải.

Ngoài việc xây dựng khung kỹ thuật, đề án cũng được triển khai thông qua các mô hình cụ thể tại địa phương. Bà Nguyễn Thị Thu Hương, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật cho biết hiện đã có 22 tỉnh, thành phố ban hành kế hoạch hành động cấp tỉnh. Nhiều doanh nghiệp, tổ chức quốc tế và địa phương đã đăng ký tham gia triển khai các chương trình sản xuất giảm phát thải.

Một số địa phương đã bắt đầu triển khai mô hình cụ thể. Tại Quảng Trị, mô hình lúa giảm phát thải đã được thực hiện tại 13 xã với diện tích hơn 6.000ha. Hưng Yên dự kiến triển khai 3.000ha lúa áp dụng mô hình tưới ngập khô xen kẽ và lắp đặt thiết bị đo đếm phát thải trong năm 2026. Thành phố Huế cũng đang xây dựng mô hình “3 giảm 3 tăng”, quản lý nước và xử lý rơm rạ theo hướng giảm phát thải.

Liên quan đến thị trường tín chỉ carbon trong lĩnh vực trồng trọt, ông Nguyễn Như Cường, nguyên Cục trưởng Cục Trồng trọt cho rằng việc tham gia thị trường tự nguyện hiện vẫn gặp nhiều khó khăn do chi phí lớn và quy trình phức tạp, trong khi sản xuất nông nghiệp tại Việt Nam chủ yếu có quy mô nhỏ lẻ. Vì vậy, cần cân nhắc kỹ hiệu quả kinh tế trước khi triển khai.

Theo ông Cường, ngay cả khi chưa đủ điều kiện tham gia thị trường carbon, hoạt động giảm phát thải vẫn có ý nghĩa quan trọng khi góp phần thực hiện mục tiêu giảm phát thải quốc gia (NDC), tạo cơ sở để Nhà nước xây dựng các chính sách hỗ trợ phù hợp cho ngành nông nghiệp.

Thứ trưởng Hoàng Trung nhấn mạnh, phát triển trồng trọt giảm phát thải không chỉ nhằm bảo vệ môi trường mà còn là xu hướng tất yếu của nền nông nghiệp hiện đại, bền vững và hội nhập quốc tế.

Về lâu dài, Bộ Nông nghiệp và Môi trường sẽ tiếp tục hoàn thiện cơ chế chính sách, xây dựng bộ tiêu chí canh tác giảm phát thải, phát triển nhãn hiệu cho sản phẩm nông nghiệp phát thải thấp và hình thành các vùng sản xuất quy mô lớn gắn với chuỗi giá trị cùng hệ thống dữ liệu phát thải đồng bộ. Đây được xem là nền tảng quan trọng để ngành nông nghiệp từng bước tham gia thị trường carbon và các cơ chế giao dịch tín chỉ carbon trong tương lai.

Bộ Tài chính ban hành hướng dẫn giám sát giao dịch hạn ngạch phát thải khí nhà kính, tín chỉ các-bon