AI mở hướng mới trong dự báo, cảnh báo thiên tai
Trước diễn biến thiên tai ngày càng cực đoan, khó dự báo dưới tác động của biến đổi khí hậu, việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn và công nghệ viễn thám đang trở thành hướng đi quan trọng nhằm nâng cao năng lực cảnh báo sớm.
Biến đổi khí hậu đặt ra yêu cầu mới đối trong dự báo thiên tai
Mới đây, Quỹ Cộng đồng phòng tránh thiên tai phối hợp với Cục Quản lý đê điều và Phòng, chống thiên tai cùng Báo Nông nghiệp và Môi trường tổ chức Hội thảo “Công nghệ mới ứng dụng trong dự báo, cảnh báo và phòng, chống thiên tai”. Sự kiện có sự tham gia của đại diện các cơ quan quản lý, viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp công nghệ, tổ chức quốc tế và một số địa phương.
Hội thảo diễn ra trong bối cảnh biến đổi khí hậu đang làm gia tăng tính bất thường của nhiều hiện tượng thời tiết cực đoan, gây sức ép ngày càng lớn đối với công tác dự báo, cảnh báo và tổ chức ứng phó. Nhiều đợt mưa lớn, bão mạnh, lũ vượt ngưỡng lịch sử, lũ quét và sạt lở đất diễn biến phức tạp, đặt ra những thách thức mới đối với năng lực phòng ngừa thiên tai.

Thực tiễn hai năm gần đây cho thấy mức độ nghiêm trọng của các rủi ro này. Năm 2024, bão số 3 (Yagi) gây mưa lớn trên diện rộng, kéo theo lũ quét, sạt lở đất nghiêm trọng tại nhiều tỉnh miền núi phía Bắc. Sang năm 2025, cả nước chịu ảnh hưởng của 15 cơn bão và 6 áp thấp nhiệt đới; lũ trên 18 tuyến sông ở Bắc Bộ và Trung Bộ vượt mức lịch sử, tổng thiệt hại kinh tế ước tính gần 100.000 tỷ đồng.
Trước tình hình trên, các chuyên gia cho rằng, công tác phòng ngừa và ứng phó cần được đổi mới theo hướng chủ động, sát với điều kiện thực tế từng địa phương. Đặc biệt, thông tin cảnh báo cần vượt ra khỏi việc thông báo một hiện tượng thời tiết để chỉ rõ những tác động có thể xảy ra, khu vực chịu ảnh hưởng và các biện pháp cần triển khai.
Đẩy mạnh AI, dữ liệu lớn trong dự báo và cảnh báo sớm
Những diễn biến thiên tai trong giai đoạn 2023-2025 cho thấy nhiều hiện tượng đã vượt qua các ngưỡng lịch sử, phá vỡ những quy luật trước đây và vượt ngoài khả năng dự báo thông thường. Điều này đòi hỏi phải thay đổi tư duy, phương pháp và nâng cao năng lực phòng ngừa ngay từ sớm.
Một trong những yêu cầu quan trọng là chuyển từ dự báo hiện tượng sang dự báo tác động. Thay vì chỉ đưa ra thông tin về lượng mưa, sức gió hay mực nước lũ, hệ thống cảnh báo cần phân tích được mức độ ảnh hưởng đến từng khu vực, công trình hạ tầng, hoạt động sản xuất và đời sống dân cư. Đây là cơ sở để các cấp chính quyền lựa chọn phương án sơ tán, điều tiết hồ chứa, phân luồng giao thông và bố trí lực lượng cứu hộ phù hợp.
Bên cạnh đó, việc xây dựng hệ thống dữ liệu đồng bộ, có khả năng kết nối và chia sẻ giữa các bộ, ngành, địa phương, viện nghiên cứu và doanh nghiệp cũng được xác định là nhiệm vụ cấp thiết. Hiện nay, dữ liệu phục vụ phòng, chống thiên tai vẫn còn phân tán ở nhiều đơn vị, khiến quá trình tích hợp, phân tích và khai thác thông tin chưa đạt hiệu quả như mong muốn.
Do đó, cần từng bước hình thành nền tảng dữ liệu liên thông, bản đồ số rủi ro thiên tai và hệ thống giám sát trực quan. Khi các nguồn thông tin về khí tượng, thủy văn, địa hình, địa chất và dân cư được tích hợp, cơ quan chức năng sẽ có thêm công cụ để đánh giá nguy cơ, nhận diện điểm xung yếu và hỗ trợ ra quyết định.
Nhiều công nghệ mới hỗ trợ cảnh báo thiên tai
Theo thông tin từ Cục Khí tượng Thủy văn, mạng lưới quan trắc khí tượng thủy văn quốc gia hiện có 2.807 trạm thuộc nhiều loại hình khác nhau, gồm trạm khí tượng bề mặt, trạm đo mưa tự động, trạm thủy văn, hải văn, radar thời tiết và các hệ thống quan trắc chuyên ngành. Các mô hình dự báo thời tiết số độ phân giải cao trong nước đã có khả năng cung cấp dữ liệu trên lưới 3km x 3km.
Đáng chú ý, tại hội thảo, nhiều mô hình và giải pháp ứng dụng công nghệ mới đã được giới thiệu, tập trung vào giám sát thiên tai, dự báo lũ, cảnh báo sạt lở đất và hỗ trợ điều hành ứng phó tại cơ sở.
Đặc biệt, Trung tâm Chính sách và Kỹ thuật phòng, chống thiên tai giới thiệu mô hình ứng dụng công nghệ thông tin trong cảnh báo sớm và ứng phó thiên tai dựa vào cộng đồng. Hệ thống giám sát thiên tai đang được triển khai thí điểm tại Hà Tĩnh với sự phối hợp của Quỹ Cộng đồng phòng tránh thiên tai.
Trong khi đó, Viện Địa công nghệ và Môi trường cùng Trường Đại học Khoa học Tự nhiên (Đại học Quốc gia Hà Nội) giới thiệu giải pháp phát hiện, cảnh báo sớm nguy cơ trượt lở quy mô lớn trên đất dốc. Đây là hướng ứng dụng có ý nghĩa đối với các khu vực miền núi, nơi địa hình phức tạp và nguy cơ sạt lở thường gia tăng sau những đợt mưa kéo dài.
Cùng với đó, công ty về Giải pháp thời tiết đã trình bày nền tảng HydroNet, hỗ trợ cảnh báo sớm lũ và ngập lụt khu vực hạ du tại Hà Tĩnh. Một doanh nghiệp đến từ Nhật Bản chia sẻ các ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong dự báo và cảnh báo thiên tai.
Những giải pháp được giới thiệu cho thấy tiềm năng lớn của công nghệ số trong việc nâng cao khả năng giám sát, phân tích dữ liệu và nhận diện rủi ro.
Đưa cảnh báo đến đúng người, đúng thời điểm
Một vấn đề được đặt ra tại hội thảo là khoảng cách giữa thông tin dự báo và khả năng tiếp nhận, hành động của người dân. Dù bản tin được phát hành sớm và có độ chính xác cao, hiệu quả phòng ngừa vẫn bị hạn chế nếu thông tin không đến được những cộng đồng nằm trong vùng nguy hiểm.

Việt Nam thường xuyên phải đối mặt với 21/22 loại hình thiên tai theo quy định. Trung bình mỗi năm, thiên tai khiến khoảng 320 người chết và mất tích, gây thiệt hại kinh tế trên 45.000 tỷ đồng.
Ở một số khu vực vùng sâu, vùng xa, miền núi, việc tiếp nhận thông tin cảnh báo vẫn gặp khó khăn, nhất là khi mưa lũ gây chia cắt giao thông hoặc làm gián đoạn hệ thống liên lạc. Bản tin đôi khi chưa đủ chi tiết đến từng khu dân cư, trong khi việc chuyển cảnh báo thành hành động cụ thể như sơ tán, hỗ trợ người dân và tổ chức cứu trợ còn nhiều thách thức.
Do đó việc củng cố hệ thống truyền tin từ Trung ương đến địa phương, đặc biệt là cấp xã, thôn và các khu vực có nguy cơ cao rất quan trọng.
Cùng với đầu tư công nghệ, sự phối hợp giữa Nhà nước, doanh nghiệp, các nhà khoa học và cộng đồng cần được tăng cường. Các sản phẩm nghiên cứu không nên chỉ dừng ở mô hình thử nghiệm mà phải có khả năng triển khai thực tế, được vận hành và bảo trì lâu dài. Đồng thời, cần củng cố lực lượng xung kích phòng, chống thiên tai cấp xã, nâng cao kỹ năng ứng phó và bảo đảm trang thiết bị cần thiết.




