Nước và Đời sống

Hà Nội thu giá dịch vụ thoát nước, xử lý nước thải (Bài 5): Giá dịch vụ cần tính đúng, tính đủ tránh tạo gánh nặng

Kiệt Vũ • 16:49 16/11/2026

Hà Nội dự kiến triển khai thu giá dịch vụ thoát nước và xử lý nước thải từ năm 2027, với mức chi phí bình quân được tính toán là 13.947 đồng/m³ và lộ trình điều chỉnh hằng năm. Đây là bước đi nhằm bảo đảm nguồn lực duy trì hạ tầng đô thị. Tuy nhiên, theo GS.TS Cao Thế Hà, chính sách cần gắn với mức độ hoàn thiện của hệ thống, bảo đảm người dân chi trả tương xứng với dịch vụ được thụ hưởng.

bia-1.png

Hà Nội dự kiến triển khai thu giá dịch vụ thoát nước và xử lý nước thải từ năm 2027, với mức chi phí bình quân được tính toán là 13.947 đồng/m³ và lộ trình điều chỉnh hằng năm. Đây là bước đi nhằm bảo đảm nguồn lực duy trì hạ tầng đô thị. Tuy nhiên, theo GS.TS Cao Thế Hà, chính sách cần gắn với mức độ hoàn thiện của hệ thống, bảo đảm người dân chi trả tương xứng với dịch vụ được thụ hưởng.

tit-1.png

Hệ thống thu gom, thoát nước và xử lý nước thải là hạ tầng thiết yếu của đô thị, nhưng đòi hỏi nguồn kinh phí lớn, liên tục cho vận hành, bảo dưỡng và nâng cấp. Đây là áp lực tài chính kéo dài đối với ngân sách địa phương, nhất là tại những đô thị phát triển nhanh như Hà Nội.

yen-so.png
Nhà máy xử lý nước thải Yên Sở

Thực tế cho thấy, năng lực xử lý nước thải của Thủ đô vẫn chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu. Trước năm 2013, khi Nhà máy xử lý nước thải Yên Sở công suất 200.000 m³/ngày đi vào hoạt động, phần lớn lượng nước thải nội đô, ước tính trên 1 triệu m³/ngày, vẫn theo hệ thống thoát nước xả ra môi trường. Đến nay, tổng công suất các nhà máy xử lý nước thải đã đạt khoảng 580.000 m³/ngày, tương đương khả năng xử lý 50-55% lượng nước thải phát sinh. Dù hạ tầng từng bước được đầu tư mở rộng, thành phố vẫn cần nguồn kinh phí thường xuyên để duy trì hoạt động và nâng cao hiệu quả hệ thống.

Theo GS.TS Cao Thế Hà, nguyên Giám đốc Chương trình Kinh tế môi trường, Trường Đại học Việt Nhật, Đại học Quốc gia Hà Nội, kinh nghiệm quốc tế cho thấy chi phí đầu tư hệ thống thu gom, thoát nước và xử lý nước thải đô thị có thể lên tới 1.000 USD cho mỗi m³ công suất xử lý/ngày hoặc cao hơn. Tại Trung Quốc, Chính phủ hỗ trợ khoảng 10-30% vốn đầu tư, trung bình 25%; ở Nhật Bản, tỷ lệ hỗ trợ khoảng 30%, phần còn lại do địa phương và doanh nghiệp tư nhân đóng góp. Những mô hình này cho thấy cần đa dạng hóa nguồn lực, thay vì phụ thuộc chủ yếu vào ngân sách nhà nước như trước đây. Tại Việt Nam, khu vực tư nhân cũng đang tham gia tích cực hơn thông qua các dự án đối tác công tư (PPP).

phan-1.png

Ở Hà Nội, quy mô đầu tư còn được thể hiện qua dự án cải tạo và xử lý ô nhiễm môi trường sông Cầu Bây khởi động năm 2026, với tổng vốn 11.681 tỷ đồng để xây dựng 5 nhà máy xử lý nước thải, tổng công suất 142.000 m³/ngày, cùng hệ thống thu gom và cải tạo thoát nước. Tuy nhiên, dự án mới phục vụ khoảng 488.534 người thuộc 7 phường, xã phía Đông sông Hồng, trong khi toàn thành phố có 126 đơn vị hành chính cấp xã. Điều này cho thấy nhu cầu đầu tư, mở rộng mạng lưới vẫn còn rất lớn.

Từ thực tế đó, GS.TS Cao Thế Hà cho rằng xây dựng cơ chế giá dịch vụ thoát nước và xử lý nước thải là cần thiết, nhằm chia sẻ trách nhiệm tài chính giữa ngân sách nhà nước và các chủ thể phát sinh nước thải. Nguyên tắc người gây ô nhiễm phải trả tiền cần được thực hiện thực chất, trong đó người dân, tổ chức và các đơn vị phát sinh nước thải, đồng thời thụ hưởng dịch vụ, có trách nhiệm đóng góp duy trì hệ thống.

tit-2.png

Trong bối cảnh nhu cầu đầu tư và duy trì hạ tầng ngày càng lớn, Hà Nội đang xây dựng cơ chế giá dịch vụ thoát nước và xử lý nước thải, dự kiến triển khai từ năm 2027. Theo dự thảo quyết định đang được UBND thành phố lấy ý kiến nhân dân, đối tượng áp dụng là các tổ chức, hộ gia đình và cá nhân phát sinh nước thải sinh hoạt từ việc sử dụng nước sạch của hệ thống cấp nước tập trung trên địa bàn.

“

Theo tờ trình của Sở Xây dựng, mức giá dịch vụ được tính toán dựa trên số liệu cấp, thoát nước và kinh phí duy trì, xử lý nước thải giai đoạn 2021-2025. Chi phí bình quân để thu gom và xử lý một mét khối nước thải trong điều kiện thực tế hiện nay là 13.947 đồng/m³. Đây là mức chi phí được tính toán cho toàn bộ hoạt động dịch vụ, không đồng nghĩa người dân phải thanh toán ngay toàn bộ số tiền này cho mỗi mét khối nước sử dụng.

Thành phố dự kiến xây dựng lộ trình thu theo từng giai đoạn, bắt đầu từ mức phù hợp với khả năng chi trả, sau đó điều chỉnh hằng năm để từng bước đáp ứng chi phí duy tu, quản lý và vận hành hệ thống. Một phương án được đưa ra là tính giá dịch vụ theo tỷ lệ giá bán nước sạch, với mức điều chỉnh dự kiến tăng 2% mỗi năm đối với hộ sử dụng không quá 30 m³ nước/tháng và 5% đối với hộ sử dụng trên 30 m³/tháng. Khoản thu được đề xuất thực hiện cùng hóa đơn tiền nước sạch. Riêng những khu vực chưa được cấp nước từ hệ thống tập trung, việc thu phí bảo vệ môi trường đối với nước thải sinh hoạt tiếp tục thực hiện theo quy định hiện hành.

Bàn về vấn đề này, ở góc độ quản lý hạ tầng, PGS.TS Nguyễn Hồng Tiến, nguyên Cục trưởng Cục Hạ tầng kỹ thuật, Bộ Xây dựng, từng phân tích rằng, chính sách chia sẻ chi phí dịch vụ thoát nước cần giải quyết đồng thời hai yêu cầu: tạo nguồn thu để các đơn vị chủ động duy tu, vận hành hệ thống, giảm dần phụ thuộc vào ngân sách nhà nước; đồng thời bảo đảm khả năng thanh toán của người sử dụng.

Bàn về phương thức thu qua hóa đơn tiền nước, theo GS.TS Cao Thế Hà, đây là phương pháp tương đối thuận tiện, vấn đề quan trọng hơn là mức thu phải tương xứng với phạm vi phục vụ và chất lượng dịch vụ tại từng khu vực, nếu áp dụng đồng loạt trong điều kiện hạ tầng của Hà Nội hiện nay có thể phát sinh bất cập. Bởi thực tế, tổng công suất xử lý nước thải của thành phố hiện mới đáp ứng khoảng 50-55% lượng phát sinh, trong khi các nhà máy chủ yếu phục vụ khu vực nội đô. Có địa bàn đã được kết nối với hệ thống thu gom, xử lý tập trung, nhưng cũng có nơi mạng lưới thoát nước còn hạn chế, chưa có nhà máy xử lý phục vụ trực tiếp. Vì thế không thể áp dụng một biểu giá cho người dân ở những khu vực có mức độ thụ hưởng dịch vụ khác nhau.

cu-ha.png

Về cơ chế tính giá giữa các khu vực có hệ thống thu gom nước thải khác nhau, theo ông Bùi Văn Lập, Giám đốc Công ty CP Cấp nước và Môi trường đô thị 206 cho rằng: "Cần xác định rõ đơn vị chịu trách nhiệm cung cấp dịch vụ ở từng khu vực. Mức thu nên tương ứng với dịch vụ thực tế được cung cấp, và đi kèm lộ trình đầu tư công khai để người dân thấy được lợi ích".

Những quan điểm này cho thấy, cơ chế giá không thể chỉ được xem xét từ yêu cầu bù đắp chi phí mà còn phải gắn với điều kiện cung cấp dịch vụ và khả năng chi trả của từng nhóm đối tượng. Với Hà Nội, lộ trình thu từ năm 2027 cần đi cùng việc rà soát phạm vi phục vụ, phân định rõ khu vực đã có và chưa có hệ thống thu gom, xử lý tập trung. Khi người dân được cung cấp thông tin minh bạch, được thụ hưởng dịch vụ tương xứng và có cơ chế giám sát việc sử dụng nguồn thu, chính sách mới có cơ sở tạo đồng thuận và phát huy hiệu quả lâu dài.

tit-3.png

Một vấn đề chuyên môn khác cần được lưu ý khi xây dựng cơ chế giá dịch vụ thoát nước và xử lý nước thải là mối quan hệ giữa lượng nước sạch tiêu thụ, khối lượng nước thải phát sinh và mức độ ô nhiễm của dòng thải. Đây là những yếu tố có liên quan nhưng không hoàn toàn đồng nhất, do đặc tính nước thải phụ thuộc vào điều kiện sinh hoạt, sản xuất và đặc điểm của từng nguồn phát sinh.

Theo phân tích của GS.TS Cao Thế Hà, lượng nước sạch sử dụng có thể được lấy làm căn cứ để ước tính khối lượng nước thải phát sinh. Tuy nhiên, chỉ số này không phản ánh đầy đủ mức độ ô nhiễm của nước thải. Trên thực tế, đặc tính dòng thải chịu tác động của nhiều yếu tố, trong đó có điều kiện hạ tầng thu gom và đặc điểm của từng nguồn phát thải.

Chẳng hạn, đối với hộ gia đình, việc có hay không có bể phốt, bồn rửa bát có trang bị máy nghiền rác hay không đều có thể ảnh hưởng đến thành phần nước thải. Trong khi đó, nước thải từ các cơ sở công cộng và dịch vụ có đặc điểm khác biệt so với nước thải sinh hoạt thông thường. Tại nhà ga, sân bay, tỷ trọng nước tiểu trong nước thải có thể cao hơn, khiến hàm lượng nitơ cao gấp đôi so với nước thải sinh hoạt bình thường. Sự khác biệt này cho thấy cùng một khối lượng nước thải nhưng tải lượng và thành phần ô nhiễm có thể không giống nhau, tùy thuộc vào tính chất hoạt động của từng khu vực.

“

Đặt trong điều kiện Hà Nội, khi hệ thống thoát nước và xử lý nước thải còn chưa đồng bộ giữa các khu vực, yêu cầu này càng trở nên quan trọng. Thành phố không chỉ cần xác định lượng nước thải cần thu gom, xử lý mà còn phải đánh giá khả năng tiếp nhận, xử lý của từng lưu vực, chất lượng nước sau xử lý và mức độ đáp ứng của hạ tầng. Đây là những yếu tố có ý nghĩa trực tiếp đối với việc thiết kế cơ chế giá gắn với chất lượng dịch vụ thực tế.

GS.TS Cao Thế Hà, nguyên Giám đốc Chương trình Kinh tế môi trường, Trường Đại học Việt Nhật, Đại học Quốc gia Hà Nội

Vì vậy, theo chuyên gia, khi xây dựng chính sách giá cần phân biệt giữa lượng nước thải phát sinh và đặc tính ô nhiễm của dòng thải. Lượng nước sạch tiêu thụ có thể là căn cứ thuận tiện để xác định khối lượng nước thải, nhưng không nên mặc nhiên coi đây là thước đo phản ánh mức độ ô nhiễm. Đây cũng là vấn đề cần được tính đến khi lựa chọn phương pháp xác định giá đối với các nhóm đối tượng khác nhau. Nếu chỉ dựa vào một chỉ số duy nhất, chính sách có thể chưa phản ánh đầy đủ sự khác biệt về nguồn phát thải, đặc điểm nước thải và yêu cầu xử lý. Ngược lại, việc đánh giá đúng đặc tính dòng thải sẽ góp phần nâng cao hiệu quả quản lý, đồng thời tạo cơ sở để phân bổ trách nhiệm chi trả phù hợp hơn.

tit-4.png

Giá dịch vụ thoát nước và xử lý nước thải chỉ thực sự có ý nghĩa khi nguồn thu được chuyển hóa thành chất lượng dịch vụ tốt hơn, góp phần nâng cao năng lực thu gom, xử lý và giảm lượng nước thải chưa qua xử lý xả ra môi trường. Đây cũng là yếu tố quyết định sự đồng thuận của người dân đối với chính sách.

Theo GS.TS Cao Thế Hà, hiệu quả thực hiện cần được đánh giá qua hai chỉ số: Lượng nước thải được thu gom và tỷ lệ nước thải được xử lý đạt quy chuẩn. Hai chỉ số này phản ánh trực tiếp năng lực của hệ thống, đồng thời cho thấy nguồn kinh phí thu được có thực sự giúp cải thiện dịch vụ hay không. Nếu mức thu tăng nhưng mạng lưới thu gom, công suất xử lý và năng lực vận hành không được nâng lên tương ứng, niềm tin của người dân khó được bảo đảm.

Bàn về chi phí nào cần được đưa vào phương án giá và những khoản nào cần được loại trừ để tránh tính trùng, ông Bùi Văn Lập chỉ rõ: Phương án giá cần gồm chi phí thu gom, vận hành xử lý, xử lý bùn, duy tu bảo dưỡng, quản lý và khấu hao hợp lý.

“

"Cần loại trừ chi phí thoát nước mưa và chống ngập (thuộc ngân sách), phần tài sản đầu tư bằng vốn nhà nước không tính khấu hao, và khoản trùng với phí bảo vệ môi trường đối với nước thải, để người dân không phải trả hai lần cho cùng một việc.

Ông Bùi Văn Lập, Giám đốc Công ty CP Cấp nước và Môi trường đô thị 206

Quan điểm này đặt ra yêu cầu minh bạch trong toàn bộ quá trình thu và sử dụng kinh phí. Với phương án thu cùng hóa đơn nước sạch mà Hà Nội đang đề xuất, thành phố cần công khai căn cứ tính giá, phạm vi cung cấp dịch vụ, lộ trình điều chỉnh và các khoản chi từ nguồn thu. Người dân cần biết khoản tiền mình đóng góp được sử dụng vào hoạt động nào, hiệu quả vận hành hệ thống được cải thiện ra sao và đơn vị cung cấp dịch vụ chịu trách nhiệm đến đâu.

Bên cạnh đó, khả năng chi trả cần được xem xét như một tiêu chí quan trọng khi xây dựng chính sách. Phương thức thu qua hóa đơn nước sạch thuận tiện trong quản lý, nhưng nếu thiếu cơ chế hỗ trợ phù hợp, các hộ thu nhập thấp có thể chịu thêm áp lực chi tiêu. GS.TS Cao Thế Hà đề xuất cân nhắc trợ giá trực tiếp cho nhóm đối tượng này, trên cơ sở có cơ quan chuyên trách đánh giá thu nhập, xây dựng tiêu chí và xác định mức hỗ trợ cụ thể, tránh dàn trải.

Với Hà Nội, lộ trình thu theo từng giai đoạn cần gắn với tiến độ hoàn thiện hạ tầng và kết quả cung cấp dịch vụ. Mỗi lần điều chỉnh giá phải đi cùng sự cải thiện tương ứng về năng lực thu gom, xử lý nước thải. Đây cũng là cách để người dân nhận thấy rõ lợi ích từ khoản đóng góp của mình. Bài toán giá dịch vụ vì thế không chỉ là xác định chi phí cần thu hồi, mà còn là phân bổ trách nhiệm chi trả hợp lý, bảo đảm quyền giám sát và lợi ích của người sử dụng.

ket-bai.png
Ảnh trong bài do AI thiết kế

Với Hà Nội, việc xây dựng lộ trình thu theo từng giai đoạn, tính đến mức sẵn sàng chi trả của người dân là hướng tiếp cận cần thiết. Tuy nhiên, lộ trình điều chỉnh giá cần gắn với tiến độ hoàn thiện hạ tầng và kết quả cung cấp dịch vụ. Khi mức thu tăng, năng lực thu gom, xử lý nước thải cũng cần được cải thiện tương ứng để người dân có thể nhận thấy hiệu quả từ khoản đóng góp của mình. Như vậy, bài toán giá dịch vụ không chỉ dừng ở việc xác định chi phí cần thu hồi mà còn là cách phân bổ trách nhiệm chi trả phù hợp với mức độ thụ hưởng và khả năng kinh tế của từng nhóm dân cư.

“

Tính đúng, tính đủ phải đi đôi với công khai, minh bạch và bảo đảm công bằng trong cung cấp dịch vụ công. Người dân có trách nhiệm đóng góp cho công tác bảo vệ môi trường đô thị, nhưng trách nhiệm ấy cần tương xứng với chất lượng dịch vụ được cung cấp. Đây là điều kiện để cơ chế giá trở thành nguồn lực thực chất cho phát triển hạ tầng thoát nước, xử lý nước thải, thay vì tạo thêm gánh nặng không hợp lý cho cộng đồng.

GS.TS Cao Thế Hà, nguyên Giám đốc Chương trình Kinh tế môi trường, Trường Đại học Việt Nhật, Đại học Quốc gia Hà Nội

Thực hiện: KIỆT VŨ

Bài liên quan

(0) Bình luận
Nổi bật
Đừng bỏ lỡ
Hà Nội thu giá dịch vụ thoát nước, xử lý nước thải (Bài 5): Giá dịch vụ cần tính đúng, tính đủ tránh tạo gánh nặng
(*) Bản quyền thuộc về Tạp chí điện tử Môi trường và Cuộc sống. Cấm sao chép dưới mọi hình thức nếu không có sự chấp thuận bằng văn bản.