Brazil: Biến rác thải thành nguồn năng lượng và "mỏ vàng" tín chỉ các-bon

Từ "điểm nóng" ô nhiễm thành nguồn năng lượng sạch

Trong nhiều thập kỷ, các bãi chôn lấp rác từng là một trong những nguồn gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng tại Brazil. Quá trình đô thị hóa nhanh, cùng quy mô dân số lớn, khiến lượng chất thải sinh hoạt tại các đô thị như São Paulo và Rio de Janeiro tăng mạnh, tạo sức ép ngày càng lớn lên hệ thống xử lý rác.

Bên cạnh nguy cơ ô nhiễm đất, nước ngầm và mùi hôi, các bãi chôn lấp còn phát sinh lượng lớn khí mê-tan (CH₄) trong quá trình phân hủy chất hữu cơ dưới điều kiện yếm khí. Đây là loại khí nhà kính có khả năng làm nóng lên toàn cầu cao gấp nhiều lần CO₂ trong khoảng thời gian 20 năm đầu sau khi phát thải. Theo các tổ chức quốc tế, lĩnh vực chất thải đô thị hiện là một trong những nguồn phát thải mê-tan đáng kể trên toàn cầu, vì vậy việc kiểm soát nguồn phát thải này được xem là giải pháp quan trọng trong các chiến lược ứng phó biến đổi khí hậu.

Thay vì tiếp tục phụ thuộc vào phương thức chôn lấp truyền thống, từ đầu những năm 2000, Brazil đã đẩy mạnh đầu tư các dự án thu hồi khí mê-tan tại bãi rác. Hệ thống giếng thu khí được lắp đặt sâu trong các ô chôn lấp để thu gom lượng khí phát sinh trong quá trình phân hủy rác. Sau khi được xử lý, khí mê-tan trở thành nhiên liệu cho các tổ máy phát điện hoặc được sử dụng làm nguồn năng lượng phục vụ sản xuất.

Nhờ cách tiếp cận này, lượng khí mê-tan vốn phát tán trực tiếp vào khí quyển được kiểm soát hiệu quả, đồng thời chuyển hóa thành nguồn năng lượng tái tạo có giá trị. Không giống điện gió hay điện mặt trời vốn phụ thuộc nhiều vào điều kiện thời tiết, nguồn khí sinh học từ bãi chôn lấp có thể được khai thác khá ổn định do rác thải sinh hoạt phát sinh hằng ngày, giúp bảo đảm tính liên tục của quá trình sản xuất điện.

Tín chỉ các-bon mở ra nguồn thu hàng triệu USD

Điểm làm nên sức hút của mô hình Brazil không chỉ nằm ở việc biến khí mê-tan thành điện năng, mà còn ở khả năng tạo ra nguồn thu bền vững từ thị trường tín chỉ các-bon. Theo Cơ chế phát triển sạch (CDM) trước đây và nhiều tiêu chuẩn tín chỉ các-bon quốc tế hiện nay, lượng khí nhà kính được cắt giảm từ các dự án thu hồi mê-tan tại bãi chôn lấp có thể được xác minh, quy đổi thành tín chỉ các-bon để giao dịch trên thị trường quốc tế.

Mỗi tấn CO₂ tương đương được giảm phát thải sau khi đáp ứng các tiêu chuẩn đo đạc, báo cáo và thẩm định (MRV) đều có thể trở thành một loại tài sản tài chính. Với những bãi chôn lấp quy mô lớn, lượng tín chỉ tạo ra mỗi năm có thể đạt hàng trăm nghìn, thậm chí hàng triệu đơn vị, mang lại doanh thu lên tới hàng triệu USD.

Nguồn thu này không chỉ giúp các doanh nghiệp và đơn vị quản lý môi trường rút ngắn thời gian hoàn vốn đầu tư mà còn tạo thêm nguồn lực để mở rộng hạ tầng xử lý chất thải, nâng cấp công nghệ, tái đầu tư các dự án xanh và giảm đáng kể áp lực tài chính cho lĩnh vực xử lý chất thải đô thị.

Thực tế, tư duy biến chất thải thành tài nguyên cũng đang từng bước được hiện thực hóa tại Việt Nam. Tại lễ khánh thành Nhà máy điện rác Seraphin (phường Tùng Thiện, Hà Nội), ông Phạm Trung Kiên, Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Công nghệ Môi trường Xanh Seraphin, cho biết nhà máy giúp giảm tới 98% lượng rác phải chôn lấp, đồng thời vận hành theo mô hình kinh tế tuần hoàn.

Theo ông Kiên, nước sau xử lý được tái sử dụng ngay trong nhà máy; tro xỉ sau đốt được tận dụng để sản xuất gạch không nung và bê tông đúc sẵn; còn điện năng được hòa vào lưới điện quốc gia. Nhờ đó, dự án vừa tiết kiệm đáng kể quỹ đất dành cho chôn lấp, vừa giảm phát thải, góp phần phát triển đô thị theo hướng xanh và bền vững.

Không dừng lại ở vai trò xử lý rác, Nhà máy Seraphin còn được quy hoạch theo mô hình công viên sinh thái với không gian xanh, sạch, đẹp, sẵn sàng đón học sinh, sinh viên và các đoàn tham quan, qua đó góp phần nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế tuần hoàn.

Kinh nghiệm từ Brazil cùng những dự án tiên phong tại Việt Nam cho thấy, nếu được đầu tư đồng bộ về công nghệ và có cơ chế khuyến khích phù hợp, các bãi chôn lấp và cơ sở xử lý chất thải hoàn toàn có thể trở thành những "mỏ vàng" của nền kinh tế xanh. Mỗi tấn khí mê-tan được thu hồi không chỉ góp phần cắt giảm phát thải khí nhà kính, tạo ra nguồn điện sạch mà còn có thể chuyển hóa thành tín chỉ các-bon có giá trị kinh tế, mở ra nguồn thu hàng triệu USD, giảm gánh nặng tài chính cho công tác xử lý chất thải và tạo động lực phát triển bền vững cho các đô thị trong tương lai.

Hà Nội nên tập trung giải quyết một số vấn đề bức xúc nhất như ngập úng, ô nhiễm, nước thải, rác thải