Lễ hội đầu năm và câu chuyện môi trường: Giữ hồn truyền thống trong nhịp sống xanh

Sắc Xuân rộn ràng và “bài toán môi trường” của mùa lễ hội

Mỗi độ Tết đến Xuân về, khi hoa đào, hoa mai nở rực khắp phố phường, cũng là lúc hàng trăm lễ hội lớn nhỏ trên cả nước bắt đầu tưng bừng mở hội. Từ vùng cao Tây Bắc với lễ hội Gầu Tào, xuống miền đồng bằng Bắc Bộ với Hội Gióng, đến miền Trung với lễ hội Cầu Ngư hay miền Nam với các hội đình, hội chùa – tất cả cùng tạo nên bức tranh văn hóa phong phú của dân tộc. Lễ hội là ký ức, là không gian văn hóa để mỗi người tìm lại mình trong dòng chảy truyền thống của cha ông.

Những ngày đầu năm, dòng người nô nức trẩy hội không chỉ để cầu may mà còn để thưởng lãm vẻ đẹp văn hóa, để cảm nhận sự kết nối cộng đồng bền chặt. Nhiều lễ hội còn mang giá trị lịch sử quan trọng, gợi nhớ những chiến công, những nhân vật anh hùng dân tộc. Những nghi lễ được truyền lại qua nhiều thế hệ trở thành di sản sống, được bảo tồn bằng chính sự tham gia của cộng đồng người dân địa phương.

Song, đi cùng sự náo nức ấy lại là áp lực lớn lên môi trường. Rác thải nhựa dùng một lần, tro vàng mã, khói bụi từ phương tiện di chuyển và hoạt động kinh doanh tự phát quanh khu vực lễ hội là những vấn đề tái diễn hằng năm. Nhiều điểm du lịch tâm linh thường xuyên rơi vào tình trạng quá tải, khiến công tác thu gom rác, xử lý nước thải và điều phối giao thông gặp khó khăn.

Không khó để bắt gặp hình ảnh những bãi rác chất đống sau mỗi hội chùa, hội đền, chủ yếu là chai nhựa, ly giấy, bao nilon, đồ ăn nhanh… Việc đốt vàng mã quá mức cũng tạo ra bụi mịn và khí độc, ảnh hưởng trực tiếp chất lượng không khí. Một số khu vực còn xuất hiện tình trạng bẻ cành, giẫm đạp cây xanh, xả thải xuống suối là những hành vi vô tình làm ảnh hưởng cảnh quan thiên nhiên vốn là điểm tựa của giá trị văn hóa tâm linh.

Điều đáng mừng là trong vài năm gần đây, nhận thức cộng đồng đã có chuyển biến tích cực. Người dân bắt đầu quan tâm hơn đến việc giữ gìn cảnh quan, hạn chế sử dụng đồ nhựa một lần, không tùy tiện xả rác. Tuy nhiên, để tạo ra một môi trường lễ hội thực sự văn minh, thay đổi ý thức vẫn cần được nuôi dưỡng lâu dài và đi kèm cơ chế quản lý phù hợp.

Hướng đến mùa lễ hội xanh – sạch – văn minh

Không thể phủ nhận lễ hội là không gian tinh thần quan trọng của người Việt. Do đó, việc tổ chức lễ hội theo hướng bền vững không chỉ là yêu cầu về môi trường, mà còn góp phần nâng cao chất lượng trải nghiệm của người tham dự, bảo tồn di sản lâu dài cho thế hệ mai sau.

Hạn chế rác thải nhựa và thay thế bằng vật liệu thân thiện

Nhiều địa phương đã bắt đầu triển khai mô hình “lễ hội không nhựa”: Yêu cầu các hộ kinh doanh dùng bao bì sinh học, khuyến khích người dân mang chai nước cá nhân, bố trí thêm thùng phân loại rác. Những biện pháp này tuy nhỏ nhưng tạo hiệu ứng lan tỏa mạnh. Khi môi trường lễ hội sạch hơn, hành vi ứng xử của du khách cũng trở nên văn minh hơn.

Kiểm soát việc đốt vàng mã và tuyên truyền nếp sống văn minh

Tục đốt vàng mã mang ý nghĩa tâm linh, song việc lạm dụng trong lễ hội gây ô nhiễm khói bụi và tiềm ẩn nguy cơ cháy nổ. Nhiều cơ sở thờ tự đã chuyển hướng khuyến cáo người dân dâng hương thanh sạch, hạn chế vàng mã hoặc thay bằng các hình thức cúng lễ biểu trưng. Điều này không làm giảm “lòng thành”, mà còn thể hiện trách nhiệm với môi trường chung.

Phân luồng giao thông và giảm khí thải

Với những lễ hội lớn, việc tổ chức tuyến xe buýt trung chuyển, bố trí bãi gửi xe xa trung tâm, khuyến khích đi bộ hoặc xe đạp đã giúp giảm đáng kể khí thải và ùn tắc. Một số địa phương ứng dụng công nghệ số để điều phối lượng khách, qua đó hạn chế tình trạng quá tải.

Tăng cường truyền thông môi trường ngay trong lễ hội

Những thông điệp bảo vệ môi trường xuất hiện nhiều hơn trong không gian lễ hội: Pano, loa phát thanh, video hướng dẫn phân loại rác, nhóm tình nguyện hỗ trợ du khách… giúp ý thức được củng cố thường xuyên. Hình ảnh người dân xếp hàng văn minh, tự nhặt rác sau khi dâng lễ đã trở thành điểm sáng trong mùa lễ hội những năm gần đây.

Phát huy vai trò của cộng đồng địa phương

Người dân quanh khu vực diễn ra lễ hội là lực lượng nòng cốt trong việc gìn giữ cảnh quan. Khi được tham gia quản lý, giám sát, hướng dẫn khách và hưởng lợi từ các mô hình kinh doanh bền vững, họ sẽ càng trân trọng và chủ động bảo vệ tài nguyên văn hóa – môi trường gắn với đời sống của mình.

Lễ hội bền vững – di sản cho thế hệ mai sau

Nếu xem mỗi lễ hội là một “di sản sống”, thì việc bảo vệ môi trường chính là chìa khóa để di sản ấy tiếp tục trường tồn. Môi trường tự nhiên không tách rời giá trị văn hóa; ngược lại, nó là nền tảng để văn hóa hình thành và phát triển. Một lễ hội không thể trọn vẹn nếu dòng suối bị ô nhiễm, núi rừng bị xói mòn hay không khí ngột ngạt bởi rác thải và khói bụi.

Nhìn lại nhiều năm qua, sự thay đổi trong công tác quản lý môi trường lễ hội cho thấy nỗ lực chung của xã hội. Các ban quản lý đã chủ động hơn trong việc phân luồng khách, tăng cường nhân lực vệ sinh, phối hợp doanh nghiệp thu gom rác tái chế, triển khai các khu vệ sinh đạt tiêu chuẩn, bố trí điểm nghỉ chân thân thiện môi trường. Du khách cũng dần quen với việc mang túi vải, giữ rác cho đến khi tìm thấy thùng, không chen lấn hay xả rác tùy tiện.

Xu hướng “lễ hội xanh” ngày càng rõ nét khi nhiều địa phương lồng ghép các hoạt động giáo dục môi trường vào không gian lễ hội. Trẻ em được khuyến khích viết điều ước năm mới gắn với thiên nhiên; các gian hàng xanh trưng bày sản phẩm tái chế; những buổi ra quân làm sạch di tích được tổ chức như một sự kiện cộng đồng. Khi môi trường trở thành một phần của lễ hội, thông điệp bảo vệ thiên nhiên sẽ thấm dần vào mỗi người một cách tự nhiên và bền vững.

Xu hướng du lịch hiện đại cũng đang dịch chuyển mạnh mẽ: Du khách quan tâm nhiều hơn đến trải nghiệm xanh, an toàn và có trách nhiệm. Một lễ hội sạch đẹp, tổ chức khoa học, giữ gìn vệ sinh môi trường chắc chắn sẽ tăng sức hấp dẫn và trở thành điểm đến của du khách quốc tế. Đó chính là cơ hội để Việt Nam quảng bá hình ảnh đất nước không chỉ giàu truyền thống mà còn tiên phong trong bảo vệ môi trường.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu toàn cầu, việc giữ gìn môi trường lễ hội càng mang ý nghĩa sâu sắc. Từng thùng rác được đặt đúng chỗ, từng cành cây được bảo vệ, từng hành động nhỏ của mỗi người trở thành mắt xích quan trọng trong mạng lưới bảo vệ hệ sinh thái. Khi thiên nhiên được tôn trọng, phúc khí của lễ hội cũng trở nên bền lâu hơn.

Một mùa xuân mới đang đến – mùa xuân của sự đổi thay tích cực, của những giá trị bền vững được khởi nguồn từ chính những lễ hội đầu năm. Và trong nhịp trống hội rộn ràng ấy, thông điệp “giữ cho môi trường xanh để mùa xuân mãi đẹp” sẽ tiếp tục lan tỏa, trở thành nét văn hóa mới của cộng đồng.

Rác thải nhựa từ hoạt động du lịch: Thách thức môi trường ngày càng gia tăng