Rác thải nhựa từ hoạt động du lịch: Thách thức môi trường ngày càng gia tăng

Mới đây, tại Ninh Bình, Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP) phối hợp với Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) tổ chức Hội thảo tham vấn “Đánh giá cơ sở tình hình ô nhiễm chất thải nhựa trong ngành du lịch Việt Nam”. Hội thảo đã công bố nhiều kết quả đáng chú ý từ nghiên cứu thực hiện tại hai địa phương trọng điểm là Ninh Bình và Đà Nẵng.

Một trong những nội dung được nhấn mạnh là các tổn thất kinh tế mà địa phương phải gánh chịu do ô nhiễm rác nhựa, trong đó có “tổn thất thương hiệu điểm đến”, phản ánh nguy cơ du khách không quay trở lại vì ấn tượng tiêu cực về môi trường.

Khách quốc tế tiêu thụ nhiều chai nhựa hơn khách nội địa

Các cơ quan tham gia hội thảo đã chia sẻ những phát hiện chính từ báo cáo đánh giá cơ sở về hiện trạng phát sinh, quản lý và tác động của chất thải nhựa trong ngành du lịch. Nghiên cứu cho thấy, tốc độ tăng trưởng nhanh của du lịch đang kéo theo áp lực ngày càng lớn đối với môi trường, đặc biệt là ô nhiễm chất thải nhựa.

Tại các đô thị du lịch biển như Đà Nẵng, lượng chất thải nhựa phát sinh từ khách lưu trú cao gấp hơn 2 lần so với các điểm du lịch sinh thái như Ninh Bình, với mức trung bình lần lượt là 0,27 kg/ngày và 0,12 kg/ngày. Các loại rác nhựa phổ biến nhất gồm chai nhựa PET, túi nilon và hộp xốp, chiếm trên 90% tổng lượng chất thải nhựa tại các điểm đến và khu lưu trú.

Cụ thể, tại Đà Nẵng, túi nilon và nhựa dùng một lần (SUPs) chiếm tỷ trọng cao nhất, đạt 23,7% tổng lượng chất thải nhựa, cao hơn cả chai nhựa PET. Trong khi đó, tại Ninh Bình, chai nhựa PET chiếm tỷ trọng lớn nhất, lên tới 38%, phản ánh thói quen sử dụng nước đóng chai của du khách trong quá trình di chuyển và tham quan các điểm di sản.

Nghiên cứu cũng chỉ ra, lượng chất thải nhựa phát sinh từ du khách cao gấp khoảng 1,7–3 lần so với người dân địa phương. Riêng tại Ninh Bình, có tới 72% du khách sử dụng trên 3 chai nhựa mỗi ngày.

Đáng chú ý, dù các doanh nghiệp lữ hành đều nhận thức rõ tác hại của chất thải nhựa đối với môi trường, nhưng vẫn có tới 95% doanh nghiệp tại Ninh Bình và 81,6% tại Đà Nẵng tiếp tục cung cấp các sản phẩm nhựa dùng một lần cho du khách. Nguyên nhân chủ yếu là do chi phí của các sản phẩm thay thế còn cao, trong khi nhựa vẫn tiện lợi và nguồn cung sản phẩm xanh chưa ổn định, chưa đáp ứng được nhu cầu của doanh nghiệp.

Bên cạnh đó, khách quốc tế có xu hướng sử dụng chai nhựa nhiều hơn khách nội địa do lo ngại về độ an toàn của nước uống. Kết quả khảo sát cho thấy, 71% du khách chỉ sẵn sàng chi trả thêm dưới 10% chi phí chuyến đi cho các hoạt động bảo vệ môi trường. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, du khách khó có thể tự thay đổi hành vi nếu thiếu hạ tầng hỗ trợ như trạm refill nước uống, thùng rác phân loại và các lựa chọn “mặc định xanh” từ phía doanh nghiệp.

Gánh nặng lớn đối với môi trường và kinh tế

Nhóm nghiên cứu đã tiến hành định lượng “chi phí của việc không hành động” (Cost of Inaction – COI), qua đó cho thấy ô nhiễm chất thải nhựa không chỉ là vấn đề môi trường mà còn gây ra những tổn thất kinh tế đáng kể.

Tại Đà Nẵng, tổng COI ước tính lên tới 1.743,7 tỷ đồng mỗi năm. Trong số này, hơn 44%, tương đương khoảng 772 tỷ đồng, là chi phí dành cho công tác thu gom, xử lý chất thải và bảo trì cơ sở hạ tầng.

Đối với Ninh Bình, tổng COI ước tính khoảng 606,7 tỷ đồng mỗi năm. Mặc dù mức thiệt hại kinh tế trực tiếp thấp hơn, song nguy cơ rò rỉ chất thải nhựa tại các khu di sản và khu vực sông nước là rất lớn, với hơn 146 tấn rác nhựa thất thoát ra môi trường mỗi năm. Đáng chú ý, 93,8% tổng COI của tỉnh là “tổn thất thương hiệu điểm đến”, cho thấy nguy cơ du khách không quay trở lại do những ấn tượng tiêu cực về môi trường.

Ông Vũ Thái Trường, Trưởng Ban Biến đổi khí hậu, Năng lượng và Môi trường, UNDP Việt Nam nhấn mạnh: "Việc đầu tư cho các giải pháp giảm thiểu ô nhiễm chất thải nhựa không nên được nhìn nhận như một chi phí gia tăng, mà là khoản đầu tư chiến lược giúp bảo vệ sức cạnh tranh, hình ảnh và lợi ích kinh tế dài hạn của các điểm đến, các doanh nghiệp du lịch. Cách tiếp cận cần chuyển dịch từ xử lý chất thải nhựa sau thải bỏ mang tính bị động, sang giảm thiểu tại nguồn, với sự tham gia chủ động từ khu vực tư nhân thông qua các cơ chế đầu tư và tài chính phù hợp cho những mô hình kinh doanh du lịch đổi mới sáng tạo. Từ đó, thay thế dần sản phẩm nhựa dùng một lần, hướng tới phát triển bền vững”.

Đề xuất giải pháp giảm thiểu rác thải nhựa trong du lịch

Các giải pháp được nghiên cứu đề xuất tập trung vào ba nhóm chính. Về chính sách, cần lồng ghép mục tiêu giảm ô nhiễm chất thải nhựa vào hệ thống tiêu chí đánh giá chất lượng du lịch và xếp hạng cơ sở lưu trú, gắn với các tiêu chí của “nhãn du lịch xanh”.

Về hạ tầng, cần triển khai đồng bộ việc phân loại chất thải rắn tại nguồn, đầu tư hạ tầng thu gom riêng cho chất thải nhựa tại các điểm du lịch, đồng thời tăng cường thu gom tại các “điểm nóng” rò rỉ nhựa như khu vực ven sông và ven biển.

Đối với doanh nghiệp, giải pháp trọng tâm là thúc đẩy các mô hình thay thế nhựa dùng một lần tại những cơ sở lưu trú và điểm đến có lượng phát sinh chất thải nhựa lớn.

Theo ông Hà Văn Siêu, Phó Cục trưởng Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam, giảm thiểu rác thải nhựa đã trở thành yêu cầu tất yếu trong quá trình chuyển đổi xanh của ngành du lịch. Đây là chiến lược mang lại lợi ích kép, vừa bảo vệ cộng đồng, vừa nâng cao chất lượng dịch vụ du lịch quốc gia, đồng thời giữ vững giá trị thương hiệu du lịch Việt Nam.

Nghiên cứu là một phần của Chương trình đổi mới sáng tạo mảng nhựa do UNDP triển khai ở cấp khu vực (GPIP) – Giai đoạn II, với sự tài trợ của Chính phủ Nhật Bản. Quá trình nghiên cứu áp dụng khung phân tích DPSIR và Phân tích dòng vật chất (MFA), kết hợp khảo sát định lượng đối với 258 doanh nghiệp và 216 du khách, cùng hoạt động kiểm toán chất thải nhựa chi tiết tại Ninh Bình và Đà Nẵng. Đây được xem là cơ sở khoa học quan trọng, phục vụ cho công tác hoạch định chính sách và thúc đẩy các giải pháp quản lý chất thải nhựa trong ngành du lịch thời gian tới.

Công nghệ Nga biến rác thải nhựa thành nhiên liệu sạch, mở hướng mới giúp bảo vệ môi trường