Mâm ngũ quả ngày Tết: Biểu tượng văn hóa kết nối cội nguồn

Nguồn gốc và ý nghĩa của mâm ngũ quả trong văn hóa Việt

Theo các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian, mâm ngũ quả xuất hiện từ rất sớm trong đời sống người Việt, gắn liền với nền văn minh lúa nước và tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên. Người xưa quan niệm rằng, con người là một phần của tự nhiên, chịu sự chi phối của trời đất, âm dương và ngũ hành. Vì vậy, trong những dịp lễ Tết quan trọng, con cháu phải dâng lên tổ tiên những sản vật tinh túy nhất do đất trời ban tặng.

Con số “ngũ” trong mâm ngũ quả mang nhiều lớp nghĩa. Trước hết, đó là biểu trưng cho ngũ hành Kim – Mộc – Thủy – Hỏa – Thổ, năm yếu tố cấu thành nên vũ trụ theo triết lý phương Đông. Sự hiện diện của năm loại trái cây khác nhau trên mâm ngũ quả thể hiện mong muốn đạt được sự cân bằng, hài hòa giữa con người và thiên nhiên, giữa âm và dương.

Bên cạnh đó, “ngũ” còn được hiểu là ngũ phúc trong quan niệm dân gian: Phú (giàu có), Quý (sang trọng), Thọ (sống lâu), Khang (khỏe mạnh) và Ninh (bình an). Mỗi loại quả được chọn đều gắn với một lời cầu chúc cụ thể, phản ánh khát vọng muôn đời của con người về cuộc sống đủ đầy, hạnh phúc và an lành.

Chính vì mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc, mâm ngũ quả không chỉ là vật phẩm cúng lễ, mà còn là “ngôn ngữ văn hóa” thể hiện niềm tin, đạo lý và bản sắc của người Việt qua nhiều thế hệ.

Mâm ngũ quả miền Bắc: Sự chuẩn mực trong lễ nghi và phong thủy

Ở miền Bắc, nơi được xem là cái nôi của nhiều phong tục cổ truyền, mâm ngũ quả ngày Tết thường được chuẩn bị rất công phu, tỉ mỉ. Người miền Bắc coi trọng tính lễ nghi, sự cân đối và hài hòa, nên việc lựa chọn và bày trí mâm ngũ quả phải đảm bảo cả về hình thức lẫn ý nghĩa phong thủy.

Các loại trái cây phổ biến trên mâm ngũ quả miền Bắc gồm chuối, bưởi, phật thủ, cam quýt, cùng một số loại quả khác như đào, táo, lê. Trong đó, nải chuối xanh gần như là thành phần không thể thiếu. Chuối được đặt ở vị trí thấp nhất, xòe rộng như bàn tay nâng đỡ, tượng trưng cho sự bao bọc, che chở của tổ tiên đối với con cháu, đồng thời thể hiện mong ước sum vầy, đoàn tụ.

Bưởi hoặc phật thủ thường được đặt ở trung tâm mâm. Quả bưởi tròn đầy tượng trưng cho sự viên mãn, đủ đầy, tài lộc trọn vẹn. Phật thủ với hình dáng như bàn tay Phật mang ý nghĩa cầu mong sự bình an, được che chở, dẫn lối trong năm mới.

Cam, quýt, đào hay táo được xếp xung quanh, vừa tạo sự hài hòa về màu sắc, vừa gửi gắm lời chúc về sức khỏe, thăng tiến và may mắn. Cách bày trí mâm ngũ quả miền Bắc thường tuân theo nguyên tắc chắc chắn, cân đối, thể hiện sự trang nghiêm, thành kính đối với tổ tiên.

Mâm ngũ quả miền Trung: Giản dị nhưng đậm chiều sâu văn hóa

Nếu miền Bắc chú trọng hình thức và lễ nghi, thì mâm ngũ quả miền Trung lại phản ánh rõ nét tính cách mộc mạc, giản dị của con người nơi đây. Miền Trung là vùng đất thường xuyên chịu ảnh hưởng của thiên tai, khí hậu khắc nghiệt, nên người dân có quan niệm rất thực tế: “Có gì cúng nấy”, không câu nệ hình thức, quan trọng nhất là lòng thành.

Mâm ngũ quả miền Trung thường gồm những loại trái cây quen thuộc, dễ tìm như chuối, thanh long, dưa hấu, xoài, sung, cam hoặc quýt. Thanh long với sắc đỏ tượng trưng cho may mắn, cát tường. Dưa hấu ruột đỏ, vỏ xanh mang ý nghĩa ngọt ngào, bình an. Chuối vẫn giữ vai trò biểu trưng cho sự gắn kết, sum họp gia đình.

Xoài và sung thể hiện mong ước về sự đủ đầy, sung túc trong năm mới. Dù không quá cầu kỳ trong cách sắp xếp, người miền Trung vẫn rất chú trọng đến việc chọn trái cây tươi ngon, không dập nát, đặt lên bàn thờ với thái độ trang nghiêm, thành kính.

Chính sự giản dị ấy lại làm nổi bật chiều sâu văn hóa và tinh thần của mâm ngũ quả miền Trung - nơi giá trị tinh thần luôn được đặt lên trên vật chất.

Mâm ngũ quả miền Nam: Sáng tạo, phóng khoáng và giàu tính biểu tượng

Ở miền Nam, mâm ngũ quả mang màu sắc vui tươi, linh hoạt, phản ánh rõ nét tính cách phóng khoáng của người dân phương Nam. Người miền Nam thường chọn trái cây dựa trên cách đọc tên để gửi gắm ước vọng cho năm mới, phổ biến nhất là mâm “cầu - sung - dừa - đủ - xoài”.

Mãng cầu tượng trưng cho chữ “cầu”, thể hiện mong muốn mọi điều như ý. Sung đại diện cho sự sung túc, thịnh vượng. Dừa mang ý nghĩa vừa đủ, không thiếu thốn. Đu đủ biểu trưng cho sự no ấm, dư dả. Xoài đọc gần âm với “xài”, thể hiện ước mong tiền bạc đủ đầy để chi tiêu.

Ngoài mâm chính, người miền Nam thường đặt thêm cặp dưa hấu hai bên bàn thờ. Dưa hấu ruột đỏ được xem là biểu tượng của tài lộc, may mắn và niềm vui trọn vẹn. Đáng chú ý, người miền Nam thường kiêng bày chuối, lê, cam, quýt do quan niệm âm đọc của các loại quả này không mang ý nghĩa tốt lành.

Mâm ngũ quả miền Nam thường được xếp theo hình tháp, chú trọng sự rực rỡ, hài hòa về màu sắc, tạo nên không khí Tết ấm áp, rộn ràng.

Sự giao thoa và biến đổi của mâm ngũ quả trong đời sống hiện đại

Không chỉ mang ý nghĩa triết lý phương Đông, mâm ngũ quả còn thể hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, là biểu trưng cho lòng thành kính, biết ơn của con cháu đối với tổ tiên, ông bà. Sâu xa hơn, mâm ngũ quả còn được xem như kết tinh của một năm lao động cần cù, vất vả của người nông dân. Mỗi loại quả là thành quả được chắt chiu từ mồ hôi, công sức qua từng vụ mùa, từng thửa ruộng, khu vườn. Khi xuân về, trong tiết trời ấm áp, người Việt lựa chọn những ngày lành, giờ tốt để dâng lên bàn thờ tổ tiên những sản vật tinh túy nhất của đất trời, gửi gắm ước mong về một năm mới an lành, đủ đầy, mùa màng tươi tốt.

Theo quan niệm dân gian, con số năm trong mâm ngũ quả mang ý nghĩa đặc biệt. Số 5 tượng trưng cho sự sống, cho ngũ hành ứng với mệnh của con người, đồng thời là con số lẻ, biểu trưng cho sự sinh sôi, phát triển và vận động không ngừng. Vì vậy, từ lâu mâm ngũ quả ngày Tết đã trở thành một nghi thức không thể thiếu trong đời sống tâm linh của người Việt mỗi dịp xuân về.

Tuy nhiên, cùng với sự biến đổi của đời sống xã hội, quan niệm về mâm ngũ quả ngày Tết ngày nay cũng trở nên linh hoạt hơn. Người dân không còn quá cứng nhắc trong việc nhất thiết phải bày đúng năm loại quả. Thay vào đó, yếu tố thẩm mỹ, sự sung túc và tấm lòng hiếu thảo đối với tổ tiên được đặt lên hàng đầu. Dẫu vậy, sự khác biệt vùng miền vẫn thể hiện khá rõ. Ở miền Bắc, nhiều gia đình vẫn giữ thói quen chọn số loại quả lẻ khi bày mâm ngũ quả, coi đó là nét đẹp truyền thống cần được gìn giữ. Trong khi đó, người dân miền Trung và miền Nam thường thoải mái hơn, không quá quan trọng số lượng lẻ hay chẵn mà chú trọng nhiều hơn đến ý nghĩa tốt lành, cầu chúc may mắn ẩn chứa trong tên gọi và hình dáng của từng loại quả.

Dù có những thay đổi theo thời gian, mâm ngũ quả ngày Tết vẫn tuân thủ một số quy ước dân gian cơ bản. Theo đó, mâm ngũ quả chỉ bày trái cây, không đặt kèm hoa tươi hay các loại thực phẩm khác. Số lượng trên mâm được tính theo loại quả, không tính theo số trái cụ thể. Chẳng hạn, với chuối, chỉ cần một nải là đủ, không quan trọng có bao nhiêu quả. Những quy ước ấy không chỉ nhằm giữ gìn sự trang nghiêm cho không gian thờ cúng mà còn thể hiện sự tôn trọng đối với phong tục truyền thống đã được lưu truyền qua nhiều thế hệ.

Nam Bộ có khả năng xuất hiện triều cường dịp Tết Bính Ngọ 2026