Miền Trung trước thiên tai cực đoan: “Lá chắn” từ những bản tin dự báo sớm

Ngân hàng Thế giới cho biết, chỉ cần một bản tin cảnh báo sớm trước 24 giờ có thể giúp giảm tới 30% thiệt hại do bão hoặc nắng nóng. Với địa hình hẹp ngang đặc trưng, một bên là dãy Trường Sơn, một bên là Biển Đông, miền Trung luôn phải đối mặt trực diện với những hình thái thời tiết khắc nghiệt nhất.

Là khu vực giao thoa giữa hai hệ thống thời tiết Bắc - Nam, miền Trung thường xuyên chịu tác động của các nhiễu động khí quyển mạnh, gây ra mưa lớn cực đoan, bão lũ dồn dập và nhiều hiện tượng thời tiết bất thường. Áp lực dự báo và cảnh báo thiên tai vì thế đè nặng lên đội ngũ cán bộ của Đài Khí tượng Thủy văn Trung Bộ.

Hiện Đài quản lý mạng lưới quan trắc trên địa bàn 9 tỉnh, thành phố với chiều dài hơn 1.000km. Hệ thống gồm 217 trạm khí tượng, thủy văn, hải văn cùng 2 trạm radar biển, bao gồm cả trạm tự động, thủ công và kết hợp.

Thách thức ngày càng gia tăng dưới tác động của biến đổi khí hậu. Năm 2025 được xem là một năm thiên tai đặc biệt khốc liệt, phá vỡ nhiều kỷ lục. Trong số 21 cơn bão và áp thấp nhiệt đới trên Biển Đông, có tới 7 cơn bão và 1 áp thấp đổ bộ trực tiếp vào miền Trung. Số trận lũ gia tăng rõ rệt, với cường suất lên nhanh, phạm vi ảnh hưởng rộng từ Bắc Trung Bộ đến Nam Trung Bộ, lan sang cả Tây Nguyên.

Đáng chú ý, các đợt lũ trái mùa xuất hiện ngay từ tháng 6, tác động đồng thời lên nhiều lưu vực sông, tạo nên diễn biến thiên tai phức tạp, khó lường. Từ tháng 6 đến tháng 11/2025, miền Trung hứng chịu tổng cộng 7 đợt lũ lớn và đặc biệt lớn.

Tình trạng “lũ chồng lũ” kéo dài khiến mực nước các sông biến động nhanh, nhiều nơi duy trì ở mức cao trong nhiều ngày, thậm chí vượt các đỉnh lũ lịch sử.

Tại trạm Thủy văn Củng Sơn (sông Ba), cán bộ, quan trắc viên đã trải qua những thời khắc đặc biệt căng thẳng trong trận lũ cuối tháng 11/2025. Mực nước tại đây vượt đỉnh lũ lịch sử năm 1993 tới 1,09m, buộc địa phương phải công bố tình huống khẩn cấp tại 40 xã, phường. Trong điều kiện trạm bị cô lập bởi nước lũ, việc duy trì đo đạc, truyền số liệu không chỉ là nhiệm vụ chuyên môn mà còn gắn trực tiếp với an toàn của hàng nghìn hộ dân vùng hạ du.

Không chỉ bão lũ, mưa cực đoan cũng trở thành nỗi ám ảnh khi tổng lượng mưa năm 2025 cao hơn trung bình nhiều năm từ 20–70%, riêng Hà Tĩnh tăng tới 100-180%. Một số điểm đo ghi nhận lượng mưa rất lớn như Bạch Mã (1.216mm) và Nam Đông (1.729mm) trong các đợt mưa trọng điểm. Ngoài khơi, sóng lớn liên tục đe dọa hệ thống đê biển và khu dân cư ven bờ.

Trong bối cảnh thiên tai dồn dập, nhiều thiết bị và công trình quan trắc bị hư hỏng, song đội ngũ cán bộ khí tượng thủy văn vẫn bám trụ, đảm bảo dòng dữ liệu không bị gián đoạn. Mỗi số liệu được truyền về đều là cơ sở quan trọng phục vụ phân tích, dự báo và ứng phó.

Đài hiện tham gia thực hiện 8/11 quy trình vận hành liên hồ chứa trên các lưu vực sông lớn như sông Ba, Thu Bồn, Hương…, đòi hỏi độ chính xác và phối hợp cao. Có thời điểm, quan trắc viên phải làm việc ngay trong tâm bão, đối mặt với những diễn biến vượt ngoài quy luật thông thường.

Song song với đó, quá trình hiện đại hóa đang được đẩy mạnh, từ mở rộng trạm tự động đến ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong dự báo. Mục tiêu là bảo đảm không bỏ sót bất kỳ biến động thời tiết nào trên dải đất miền Trung.

Theo các chuyên gia, giá trị của công tác dự báo không chỉ nằm ở dữ liệu mà còn ở khả năng chuyển hóa thành hành động. Với một khu vực có sinh kế gắn chặt với biển và những dải đồng bằng hẹp, việc giảm 30% thiệt hại đồng nghĩa với hàng nghìn ngôi nhà được bảo vệ, hàng trăm tàu thuyền kịp vào bờ và quan trọng nhất là bảo toàn tính mạng người dân.

Dù công nghệ ngày càng phát triển, yếu tố con người vẫn giữ vai trò then chốt. Các quan trắc viên vẫn ngày đêm trực chiến, kiểm tra thiết bị, xử lý sự cố kịp thời, đặc biệt tại các trạm vùng sâu, vùng xa nơi điều kiện đi lại và liên lạc còn nhiều hạn chế.

Trong năm 2026, Đài Khí tượng Thủy văn Trung Bộ tiếp tục đặt mục tiêu nâng cao năng lực dự báo, tăng cường theo dõi các hiện tượng thời tiết nguy hiểm như bão, mưa lớn, lũ quét, sạt lở đất. Đồng thời, triển khai các dự án xây dựng mô hình thủy văn - thủy lực, cơ sở dữ liệu dùng chung và bản đồ phân vùng rủi ro thiên tai, cảnh báo nắng nóng, hạn hán, xâm nhập mặn.

Phía sau mỗi bản tin thời tiết hằng ngày là sự tận tụy của những người làm khí tượng thủy văn. Với họ, biến dữ liệu thành thông tin tin cậy chính là cách thiết thực nhất để bảo vệ cuộc sống người dân, góp phần củng cố năng lực ứng phó trước thiên tai ngày càng cực đoan ở miền Trung.

Chuyên gia khí tượng: Thời tiết 2026 sẽ biến động mạnh khi ENSO chuyển pha