Nước và cuộc sống

Nước và bình đẳng giới: Khi gánh nặng khủng hoảng nước vẫn đặt lên vai phụ nữ

Hạ Anh • 11/03/2026 15:15

Trong bối cảnh khủng hoảng nước đang ảnh hưởng đến hàng tỷ người trên thế giới, những khu vực thiếu nước sạch và điều kiện vệ sinh cơ bản thường cũng là nơi khoảng cách bất bình đẳng bộc lộ rõ rệt nhất. Chính vì vậy, Liên Hợp Quốc đã lựa chọn chủ đề của Ngày Nước Thế giới năm 2026 là “Nước và bình đẳng giới”. Thông điệp của năm nay không chỉ dừng lại ở việc đảm bảo nguồn nước an toàn, mà còn nhấn mạnh rằng ở bất kỳ nơi nào có nguồn nước, ở đó cần có sự công bằng trong cơ hội phát triển.

Trong bối cảnh khủng hoảng nước đang ảnh hưởng đến hàng tỷ người trên thế giới, những khu vực thiếu nước sạch và điều kiện vệ sinh cơ bản thường cũng là nơi khoảng cách bất bình đẳng bộc lộ rõ rệt nhất. Chính vì vậy, Liên Hợp Quốc đã lựa chọn chủ đề của Ngày Nước Thế giới năm 2026 là “Nước và bình đẳng giới”. Thông điệp của năm nay không chỉ dừng lại ở việc đảm bảo nguồn nước an toàn, mà còn nhấn mạnh rằng ở bất kỳ nơi nào có nguồn nước, ở đó cần có sự công bằng trong cơ hội phát triển.

Nước là tài nguyên thiết yếu đối với sự sống của con người và là yếu tố duy trì sự cân bằng của các hệ sinh thái trên Trái đất. Nhận thức rõ tầm quan trọng đó, Liên Hợp Quốc đã chọn ngày 22/3 hằng năm là Ngày Nước Thế giới (World Water Day) và chính thức tổ chức từ năm 1993. Sự kiện này nhằm kêu gọi cộng đồng quốc tế nâng cao ý thức bảo vệ nguồn nước, sử dụng nước tiết kiệm và hiểu rõ hơn giá trị của nước đối với đời sống con người cũng như môi trường sinh thái của nhiều loài sinh vật cùng tồn tại trên hành tinh.

Mỗi năm, Ngày Nước Thế giới lại gắn với một chủ đề riêng, phản ánh những thách thức cấp bách liên quan đến tài nguyên nước. Trong những năm gần đây, các chủ đề như “Nước và Biến đổi Khí hậu” (2020), “Giá trị của nước” (2021), “Nước ngầm - Biến nguồn tài nguyên vô hình thành hữu hình” (2022), “Thúc đẩy sự thay đổi” (2023), “Nước cho hòa bình” (2024) hay “Bảo tồn các dòng sông băng” (2025) đã góp phần nâng cao nhận thức toàn cầu về vai trò không thể thay thế của nước đối với sự phát triển bền vững.

Với chủ đề “Nước và bình đẳng giới”, Ngày Nước Thế giới 2026 đặt phụ nữ và trẻ em gái vào vị trí trung tâm của các giải pháp về nước. Chiến dịch kêu gọi tăng cường tiếng nói, vai trò lãnh đạo và quyền tham gia của phụ nữ trong các quyết định liên quan đến quản lý tài nguyên nước và cung cấp dịch vụ nước – vệ sinh. Khi phụ nữ được tham gia bình đẳng trong các quá trình ra quyết định, hệ thống nước và vệ sinh không chỉ đáp ứng tốt hơn nhu cầu thiết yếu mà còn góp phần cải thiện sức khỏe cộng đồng, thúc đẩy phát triển kinh tế và nâng cao mức độ bình đẳng trong xã hội.

Theo thông tin từ UNICEF, nước có thể trở thành một động lực mạnh mẽ để thúc đẩy bình đẳng giới, nhưng điều đó chỉ có thể đạt được khi các chính sách và giải pháp được xây dựng dựa trên cách tiếp cận quyền con người. Trong đó, quyền tiếp cận nước sạch và dịch vụ vệ sinh an toàn được xem là quyền cơ bản của mỗi cá nhân và là nền tảng quan trọng cho sự phát triển bền vững.

Chiến dịch năm 2026 do UNICEF và UN Women chủ trì, phối hợp cùng lực lượng đặc nhiệm gồm hơn 30 tổ chức và đối tác thuộc mạng lưới UN-Water. Mục tiêu của chương trình là lan tỏa thông điệp toàn cầu về bảo vệ tài nguyên nước, đồng thời thúc đẩy các hành động cụ thể nhằm đạt được các mục tiêu phát triển bền vững.

Phụ nữ – “người giữ nguồn nước” trong mỗi gia đình

Họ vẫn tiếp tục bước đi, vẫn lặng lẽ gánh nước qua năm tháng. Qua chiến tranh, qua những năm đói kém và thiếu thốn, đôi vai người phụ nữ vẫn bền bỉ gánh vác trách nhiệm ấy. Có người gánh nước để nuôi con trong những ngày khó khăn, có người gánh nước để chăm lo cho gia đình khi chồng ra trận, và cũng có người mang gánh nước đến tận khi lưng đã còng theo thời gian.

Xã hội thường gọi họ bằng những cái tên như “người mẹ tảo tần”, “hậu phương vững chắc” hay “người giữ lửa”. Nhưng hiếm khi chúng ta dừng lại để nhắc đến họ như những cá nhân cụ thể. Họ không xuất hiện nhiều trong sách sử, nhưng lại hiện diện ở khắp nơi – trong từng ngõ nhỏ, bên những giếng nước làng quê và trong chính nhịp sống của mỗi gia đình Việt Nam.

Ngày nay, ở các đô thị, hình ảnh người phụ nữ gánh nước gần như không còn xuất hiện, ngoại trừ đôi khi ta bắt gặp những người bán hàng rong giữa phố phường đông đúc.

Thế nhưng gánh nặng ấy thực ra vẫn còn tồn tại, chỉ là đã mang một hình thức khác. Nó hiện diện trong dáng mẹ cúi mình rửa bát sau bữa cơm, trong hình ảnh người chị lặng lẽ dọn dẹp nhà cửa sau một ngày làm việc mệt mỏi. Sự gồng gánh vẫn còn đó, nhưng âm thầm hơn, hiện đại hơn và đôi khi ít được nhận ra.

“Thuế thời gian” của phụ nữ và trẻ em gái

Theo UNICEF, mỗi ngày phụ nữ và trẻ em trên toàn thế giới dành tổng cộng khoảng 200 triệu giờ để đi lấy nước. Đây được xem như một loại “thuế thời gian” vô hình nhưng vô cùng nặng nề.

Ở nhiều vùng nông thôn tại châu Phi hay Nam Á, việc tìm nước có thể kéo dài từ 4 đến 6 giờ mỗi ngày. Với các bé gái, mỗi giờ dành cho việc đi lấy nước đồng nghĩa với việc mất đi một giờ học tập. Khi nguồn nước ngày càng khan hiếm, quãng đường đi lấy nước cũng trở nên dài hơn, thậm chí phải đi vào những khu vực xa xôi và nguy hiểm, nơi các nguy cơ về bạo lực và xâm hại luôn hiện hữu.

Khủng hoảng nước không chỉ đơn thuần là sự thiếu hụt tài nguyên, mà còn tác động trực tiếp đến sức khỏe và phẩm giá của phụ nữ. Họ có những nhu cầu đặc thù về nước liên quan đến vệ sinh kinh nguyệt, mang thai và sinh nở. Khi nguồn nước bị ô nhiễm hoặc khan hiếm, phụ nữ thường là nhóm chịu ảnh hưởng đầu tiên, với các bệnh về da, nhiễm trùng đường tiết niệu hay những biến chứng trong thai kỳ.

Việt Nam trước áp lực về tài nguyên nước

Tại Việt Nam, an ninh nguồn nước đang trở thành một trong những thách thức lớn đối với môi trường và phát triển bền vững. Điều này thể hiện qua sự suy giảm nguồn cung nước, tình trạng ô nhiễm gia tăng, sự phân bổ nguồn nước không đồng đều giữa các vùng và tác động ngày càng rõ rệt của biến đổi khí hậu.

Hiện nay, chỉ khoảng 58% người dân nông thôn được sử dụng nguồn nước đạt quy chuẩn quốc gia. Trong số đó, chỉ khoảng 8% được cung cấp nước từ các hệ thống cấp nước tập trung. Với đặc thù dân cư phân tán, riêng tại Đồng bằng sông Cửu Long có khoảng 53.500 hộ gia đình không thể tiếp cận hệ thống cấp nước tập trung, vì vậy cần những giải pháp thay thế như dự trữ nước tại hộ gia đình hoặc các mô hình cấp nước phù hợp khác.

Thiếu nước sạch khiến người dân dễ mắc các bệnh liên quan đến tiêu hóa, da liễu và ký sinh trùng như tiêu chảy, tả, lỵ, viêm da hay nhiễm giun sán, đặc biệt là trẻ em và người cao tuổi. Việc sử dụng nước chưa qua xử lý, hoặc nước bị nhiễm mặn và nhiễm phèn trong thời gian dài còn làm tăng chi phí y tế, giảm năng suất lao động và ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng cuộc sống của người dân nông thôn.

Bên cạnh đó, với đường bờ biển dài, Việt Nam là một trong những quốc gia chịu tác động nặng nề của biến đổi khí hậu. Nếu mực nước biển dâng khoảng 1 mét, 40% diện tích Đồng bằng sông Cửu Long và 10% diện tích Đồng bằng sông Hồng có nguy cơ bị ngập, ảnh hưởng trực tiếp đến sinh kế của khoảng 20–30 triệu người.

Trong thời gian gần đây, các đợt bão lũ liên tiếp với cường độ mạnh cũng đã khiến khoảng 1,2 triệu người rơi vào tình trạng thiếu nước sạch và điều kiện vệ sinh cơ bản, gây thiệt hại đáng kể về sinh kế, sức khỏe và môi trường sống.

Bình đẳng giới trong quản trị nước – xu hướng tất yếu

Dù là những người gắn bó trực tiếp với việc sử dụng và quản lý nước trong gia đình, phụ nữ lại ít khi xuất hiện trong các vị trí ra quyết định về tài nguyên nước. Trên phạm vi toàn cầu, chưa đến 17% bộ trưởng phụ trách lĩnh vực nước là phụ nữ.

Chính vì vậy, thông điệp của Ngày Nước Thế giới 2026 nhấn mạnh mối liên hệ giữa nước và bình đẳng giới. Đầu tư vào phụ nữ không chỉ là vấn đề công bằng xã hội mà còn là một chiến lược phát triển thông minh về kinh tế và môi trường.

Thực tế cho thấy, mỗi khoản đầu tư vào việc cải thiện khả năng tiếp cận nước sạch và vệ sinh cho phụ nữ có thể mang lại nhiều lợi ích lâu dài, từ cải thiện sức khỏe, nâng cao trình độ giáo dục đến tăng năng suất lao động.

Ở Ấn Độ, các nhóm phụ nữ quản lý giếng làng đã giúp phục hồi tầng nước ngầm thông qua việc kiểm soát khai thác và bảo vệ nguồn nước mưa. Tại Kenya, những hợp tác xã nước do phụ nữ lãnh đạo đã góp phần giảm đáng kể tình trạng thất thoát và ô nhiễm nước. Còn ở Peru, phụ nữ bản địa đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ các sông băng – nguồn nước sống còn của cộng đồng vùng núi Andes.

Để vượt qua thời kỳ khan hiếm nước, thế giới cần thực hiện ba thay đổi quan trọng.

Thông điệp xuyên suốt của Ngày Nước Thế giới 2026 là: Nước không chỉ là tài nguyên thiên nhiên mà còn là yếu tố quyết định cơ hội phát triển. Khi phụ nữ và trẻ em gái được tham gia bình đẳng vào các quyết định liên quan đến nước, hệ thống cấp nước và vệ sinh sẽ đáp ứng tốt hơn nhu cầu của cộng đồng, góp phần cải thiện sức khỏe, nâng cao chất lượng giáo dục, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và củng cố sự gắn kết xã hội.

Trong bối cảnh thế giới đang đối mặt với nhiều thách thức, từ khan hiếm nước đến biến đổi khí hậu và bất bình đẳng kéo dài, việc đảm bảo mọi người đều được tiếp cận nước sạch trở thành một nhiệm vụ cấp bách. Ngày Nước Thế giới 2026 là lời nhắc rằng ở nơi nào nguồn nước được quản trị bền vững và công bằng, ở đó bình đẳng giới có cơ hội phát triển; và khi bình đẳng được thúc đẩy, nước sẽ trở thành nền tảng cho một tương lai thịnh vượng của toàn nhân loại.

Hà Nội vận hành hệ thống thoát nước 24/24 giờ, phòng chống úng ngập phục vụ ngày bầu cử