Ruộng bậc thang – “Lá chắn” tự nhiên trước biến đổi khí hậu

Ruộng bậc thang hiện diện ở nhiều khu vực miền núi trên thế giới, nơi con người san gọt các sườn dốc thành từng bậc bằng phẳng để canh tác. Theo nghiên cứu của Giáo sư Nhân chủng học Stephen Acabado (Đại học California, Los Angeles, Mỹ), hình thức này không chỉ mang giá trị truyền thống mà còn là một chiến lược nông nghiệp hiệu quả trong việc thích ứng với biến đổi khí hậu.

Cấu trúc bậc thang giúp làm chậm dòng chảy của nước mưa mà không gây ứ đọng, qua đó giảm xói mòn, giữ đất tại chỗ và duy trì độ ẩm cần thiết cho cây trồng. Các nghiên cứu thực địa của ông được tiến hành tại nhiều khu vực như Philippines và Morocco.

Tại Philippines, Giáo sư Acabado đã dành gần 20 năm khảo sát hệ thống ruộng bậc thang trồng lúa của người Ifugao ở vùng Cordillera, miền bắc nước này. Các tư liệu cho thấy phần lớn hệ thống được hình thành vào khoảng thế kỷ 17, khi cư dân vùng cao cải tạo địa hình và đưa canh tác lúa lên các sườn núi.

Cordillera là khu vực có lượng mưa biến động mạnh. Ở một số thung lũng, lượng mưa trung bình năm vượt 2.000mm, trong khi ở vùng cao có thể gần 4.000mm. Mưa thường ngắn nhưng dữ dội, khiến nước dễ chảy xiết xuống sườn dốc và cuốn trôi đất nếu không có biện pháp kiểm soát.

Nhờ ruộng bậc thang, nước mưa được giữ lại ở từng tầng và thấm dần xuống đất, giúp hạn chế xói mòn. So với đất dốc chưa được cải tạo, độ ẩm tại ruộng bậc thang cao hơn từ 15–30%, thậm chí nhiều hơn trong một số trường hợp. Lượng ẩm này giúp cây trồng chống chịu tốt hơn với những đợt khô hạn ngắn giữa các trận mưa.

Khả năng thích ứng của mô hình còn thể hiện ở việc lựa chọn giống cây. Nông dân Ifugao duy trì nhiều giống lúa khác nhau, phù hợp với từng điều kiện sinh thái. Phổ biến nhất là nhóm giống truyền thống địa phương mang tên Tinawon.

Mỗi giống Tinawon có khả năng thích nghi với độ cao, nhiệt độ và độ ẩm riêng. Có giống sinh trưởng tốt ở môi trường mát, ẩm, trong khi giống khác chịu được đất cạn hoặc khô hạn ngắn ngày.
“Bằng cách gieo trồng các giống lúa địa phương khác nhau trên các thửa ruộng phù hợp, người dân phân tán rủi ro thay vì phụ thuộc vào một chiến lược duy nhất”, Giáo sư Stephen Acabado nhận định.

Ngoài ra, nông dân Ifugao còn có khả năng “đọc” các tín hiệu tự nhiên. Khi nhận thấy mạch nước chảy chậm hơn vào cuối mùa đông hoặc giun đất hoạt động nhiều trước mùa mưa, họ sẽ kịp thời điều chỉnh ruộng như gia cố bờ, nạo vét kênh dẫn hay cống thoát.

Kinh nghiệm truyền qua nhiều thế hệ cũng giúp họ linh hoạt thay đổi lịch gieo trồng để thích ứng với mưa đến muộn hoặc mùa mưa ngắn hơn. “Những cách thích ứng này đã giúp người dân tiếp tục canh tác ngay cả trong giai đoạn khó khăn do lũ lụt hay hạn hán”, ông Stephen cho biết.

Tuy nhiên, hệ thống ruộng bậc thang đang đối mặt nguy cơ mai một. Việc thế hệ trẻ rời bỏ nông thôn và chuyển sang các ngành nghề khác khiến lực lượng lao động duy trì ruộng ngày càng giảm.

Một nghiên cứu khác của Giáo sư Acabado phối hợp với Đại học Quốc tế Rabat (Morocco) cho thấy nhiều ruộng bậc thang ở dãy Anti-Atlas đã được canh tác liên tục từ cuối thế kỷ 16–17, trong bối cảnh khu vực thường xuyên hứng chịu mưa lớn không đều và hạn hán xen kẽ.

Song bước sang thế kỷ 20, làn sóng di cư đã làm thiếu hụt nhân lực bảo dưỡng, khiến nhiều thửa ruộng bị bỏ hoang.

Tại vùng Cordillera (Philippines), biến đổi khí hậu kết hợp với áp lực kinh tế tiếp tục đe dọa mô hình này. Các siêu bão vào năm 2018 và 2022 gây hư hại nặng, trong khi nguồn lực sửa chữa hạn chế do lao động suy giảm và quá trình hiện đại hóa. Theo Giáo sư Stephen, cần có sự hỗ trợ mạnh mẽ hơn từ chính phủ để khuyến khích nông dân duy trì hệ thống canh tác truyền thống quý giá này.

Thời tiết cực đoan hoành hành trên toàn cầu