Tết ở xứ Huế: Mùa xuân của sự chậm rãi, lễ nghi và ký ức

Xuân đến với Huế không bằng những thanh âm náo nhiệt, mà bằng tiếng chuông chùa ngân nga trong gió sớm, bằng màu rêu phong phủ lên mái ngói cổ, bằng dòng sông Hương lững lờ trôi mang theo lớp lớp trầm tích thời gian. Tết ở Huế vì thế không chỉ là thời khắc chuyển giao năm cũ – năm mới, mà là dịp để con người lắng lại, trở về với cội nguồn, với ký ức và với những giá trị văn hóa đã bền bỉ tồn tại qua bao thế kỷ.

Là vùng đất từng giữ vai trò Kinh kỳ suốt triều Nguyễn, Huế mang trong mình một cái Tết rất đặc biệt. Ngày xưa, ở Huế tồn tại song song hai hình thức Tết: Tết dân gian của người dân sống bên ngoài Hoàng thành và Tết cung đình của vua chúa trong nội cung. Hai dòng Tết ấy vừa tách biệt, vừa giao thoa, tạo nên bản sắc Tết Huế vừa gần gũi, vừa trang nghiêm; vừa mộc mạc vừa tinh tế.

Tết dân gian – nơi lưu giữ hồn Huế

Trong đời sống dân gian, Tết Huế được người dân gìn giữ với sự cẩn trọng và thành kính hiếm thấy. Các nghi lễ không chỉ mang tính hình thức mà trở thành một phần nếp sống. Từ lễ cúng ông Táo ngày 23 tháng Chạp, cúng tổ nghề đối với các gia đình làm nghề truyền thống, lễ cúng tất niên, dựng nêu trước sân nhà, cho đến nghi thức rước ông bà về ăn tết… tất cả đều được thực hiện chu đáo, trang nghiêm và có phần cầu kỳ.

Ba ngày Tết, từ sáng mồng Một, các gia đình Huế đều dâng hương cúng ông bà ba bữa mỗi ngày. Có ngày cúng chay, có ngày cúng mặn, phân biệt rõ ràng theo tập tục xưa. Những mâm cơm tết không chỉ để ăn, mà trước hết là để thể hiện lòng hiếu kính, sự tri ân đối với tổ tiên. Sau Tết, lễ cúng đầu năm và cúng Rằm Nguyên tiêu vẫn được duy trì như một lời cầu nguyện cho năm mới bình an, thuận hòa.

Trong không gian Tết ấy, những làng nghề truyền thống cũng góp phần tạo nên sắc xuân rất Huế. Hoa giấy Thanh Tiên – loại hoa không tàn, không phai xuất hiện trong nhiều gia đình như biểu tượng của sự bền bỉ, trường tồn. Những sắc hoa giản dị mà tinh tế ấy dường như phản chiếu chính cốt cách con người Huế.

Tết ở Huế không thể tách rời hình ảnh những ngôi chùa cổ. Mỗi độ xuân về, chùa Huế khoác lên mình vẻ đẹp vừa linh thiêng, vừa nên thơ. Người dân đi chùa đầu năm không chỉ để cầu tài lộc, sức khỏe, mà còn để tìm sự an yên trong tâm hồn.

Chùa Thiên Mụ soi bóng xuống sông Hương, chùa Từ Đàm trầm mặc giữa lòng thành phố, chùa Diệu Đế, Huyền Không Sơn Thượng ẩn mình giữa thiên nhiên… tất cả tạo nên một không gian xuân rất khác – nơi con người tạm rời xa những lo toan đời thường để lắng nghe chính mình.

Bên cạnh đó, từ mồng Một đến Rằm tháng Giêng, khắp TP. Huế rộn ràng các lễ hội dân gian: Lễ hội Đu Tiên, lễ hội Cầu ngư, hội vật làng Sình, lễ hội đền Huyền Trân… Mỗi lễ hội là một câu chuyện, một lớp ký ức văn hóa được cộng đồng gìn giữ và trao truyền qua nhiều thế hệ.

Hoàng thành Huế – nơi Tết thức giấc

Nếu phải chọn một nơi đón giao thừa đẹp nhất ở Huế, có lẽ đó chính là Hoàng thành. Đêm giao thừa, xứ Huế vốn quen ngủ sớm bỗng thức trọn một đêm. Hàng vạn người dân và du khách đổ về quảng trường Ngọ Môn, chờ đợi khoảnh khắc đất trời giao hòa.

Khi những loạt pháo hoa rực sáng bầu trời đêm, Hoàng thành Huế bỗng bừng lên sắc vàng tráng lệ. Những cung điện rêu phong, trầm mặc suốt cả năm chợt trở nên sống động, như được đánh thức sau giấc ngủ dài của lịch sử. Đó là khoảnh khắc mà quá khứ và hiện tại giao thoa, khiến người đứng giữa không gian ấy không khỏi bồi hồi.

Ngày xuân trong Hoàng thành, mai vàng nở rộ, hồ Thái Dịch phẳng lặng soi bóng trời xuân, cầu Trung Đạo, các vườn ngự uyển Cơ Hạ, Thiệu Phương khoác lên mình vẻ đẹp thanh tao. Dạo bước nơi đây, người ta không chỉ ngắm cảnh, mà còn cảm nhận được khí chất ung dung, chừng mực của chốn vương giả ngày xưa.

Đặc biệt, các nghi lễ tái hiện tết cung đình như lễ dựng nêu, lễ hạ nêu, cùng âm nhạc cung đình Huế được tổ chức trang trọng, đưa du khách trở về với hương vị tết xưa – nơi mọi nghi thức đều mang ý nghĩa biểu trưng sâu sắc.

Nhắc đến Tết Huế xưa, không thể không nhắc đến chợ Gia Lạc – phiên chợ “chơi Tết” do Định Viễn Công Nguyễn Phúc Bính sáng lập vào đầu thế kỷ XIX. Chợ mở trong ba ngày tết, với mục đích không hẳn là mua bán, mà là “tăng thêm niềm vui”.

Ở chợ Gia Lạc, người ta đi chợ với tâm thế thong dong, ăn mặc chỉnh tề, nói năng nhỏ nhẹ. Quan lại, hoàng thân, dân thường cùng gặp nhau trong không gian xuân đầy ý nhị. Những món hàng từ chén bát, áo quần, hoa tươi, đến các đặc sản Huế như bánh bèo, bánh nậm, bánh lọc, tré, phấn nụ, hoa giấy Thanh Tiên… tạo nên một bức tranh tết sinh động.

Chợ còn rộn ràng với các trò chơi dân gian như bài chòi, đu tiên, kéo co, vật võ… Đặc biệt, cuộc thi nấu bún giò heo với tiêu chí “thập toàn, ngũ đắc” không chỉ tôn vinh ẩm thực Huế, mà còn thể hiện triết lý sống gần gũi, thực tế và nhân văn của người xưa.

Trong các nghi lễ cung đình Huế, hình ảnh con trâu xuất hiện với vị trí đặc biệt. Từ lễ Tiến xuân, lễ Tịch điền cho đến nghi lễ cưới hỏi hoàng gia, con trâu không chỉ là lễ vật, mà còn là biểu tượng của nông nghiệp, của sự sinh sôi và no đủ.

Lễ Tiến xuân với hình tượng trâu đất và Mang thần là lời nhắc nhở đầu năm về việc coi trọng nông nghiệp – gốc rễ của đời sống nhân sinh. Lễ Tịch điền, nơi nhà vua trực tiếp xuống ruộng cày, thể hiện tư tưởng “lấy dân làm gốc”, đề cao lao động và sản xuất.

Những nghi lễ ấy cho thấy, dù là chốn cung đình quyền quý, Huế vẫn giữ sự gắn bó bền chặt với đời sống nông nghiệp và người dân.

Ngày nay, tết ở Huế đã có thêm những sắc màu mới của đời sống hiện đại, nhưng những giá trị cốt lõi vẫn được gìn giữ. Mâm cơm Tết Huế vẫn tinh tế, hài hòa giữa chay và mặn; những món mứt gừng, mứt sen, bánh in vẫn giữ hương vị xưa. Tiết trời Huế dịp tết se lạnh dịu dàng, đủ để người ta chậm lại, thong thả bước giữa mùa xuân.

Tết Huế không phô trương, không rực rỡ theo cách ồn ào. Tết Huế đẹp bởi sự lắng sâu, bởi chiều dày văn hóa và bởi cách con người nơi đây nâng niu từng nếp xưa. Ai đã từng đón tết ở Huế, dù chỉ một lần, hẳn sẽ mang theo trong lòng một nỗi nhớ rất riêng. Đó là nỗi nhớ về một mùa xuân chậm rãi, dịu dàng và thấm đẫm hồn Việt.

TP. Huế siết chặt quản lý nước ngầm