Nước và Đời sống

Thoát nước đô thị (Bài 4): Vì sao cứ mưa lớn là ngập?

Thành Công • 15:52 29/10/2026

Nước đen bốc mùi đọng trong hẻm gần ba tháng, đường phố ngập sâu sau những trận mưa lớn, sinh hoạt và việc đi lại của người dân liên tục bị đảo lộn. Từ TP. Hồ Chí Minh, Hà Nội đến Bangkok, tình trạng ngập cho thấy sức ép lên đô thị không chỉ đến từ lượng mưa, mà còn từ hạ tầng thoát nước thiếu đồng bộ và quá trình phát triển làm thu hẹp không gian chứa nước. Vì sao nước mưa vẫn khó tìm được đường thoát?

Nước đen bốc mùi đọng trong hẻm gần ba tháng, đường phố ngập sâu sau những trận mưa lớn, cuộc sống sinh hoạt và việc đi lại của người dân liên tục bị đảo lộn. Từ TP. Hồ Chí Minh, Hà Nội đến các đô thị quốc tế,... tình trạng ngập úng cho thấy sức ép lên đô thị không chỉ đến từ lượng mưa, mà còn từ hạ tầng thoát nước, quá trình đô thị hóa và biến đổi khí hậu...

Gần ba tháng qua, người dân tại hẻm 1428 đường Huỳnh Tấn Phát, phường Tân Mỹ, TP. Hồ Chí Minh phải sống trong cảnh nước đen đọng lâu ngày, bốc mùi khó chịu. Theo ghi nhận, ngày 21.10.2026, có thời điểm nước trong hẻm dâng đến đầu gối, tràn lên từ hệ thống cống, cuốn theo rác thải. Người đi xe máy phải dắt bộ qua những đoạn đường ngập sâu; học sinh đi xe đạp điện gặp sự cố, xắn quần lội nước băng qua khu vực ngập. Để hạn chế nước bẩn tràn vào nhà, một số hộ tự mua đất đá nâng nền hoặc xây gờ chắn trước cửa.

Điều khiến tình trạng này kéo dài không chỉ do mưa lớn hay triều cường. Người dân cho biết, tuyến mương trước đây dẫn nước mưa và nước thải sinh hoạt ra rạch lớn đã bị san lấp, chặn dòng. Trong khi đó, hệ thống cống nội bộ của con hẻm chưa được đấu nối đồng bộ với tuyến cống chính trên đường Huỳnh Tấn Phát. Nước từ những vị trí cao dồn về khu vực trũng thấp nhưng không có lối thoát, khiến tình trạng ngập tái diễn và kéo dài liên tục nhiều ngày.

Trường hợp này cho thấy một vấn đề căn bản trong thoát nước đô thị: có cống chưa đồng nghĩa với việc nước có thể thoát. Hiệu quả của hệ thống phụ thuộc vào sự kết nối giữa các tuyến cống, kênh dẫn, hồ điều hòa, trạm bơm và nơi tiếp nhận nước. Nếu một mắt xích bị tắc nghẽn, thiếu năng lực hoặc chưa được hoàn thiện, nước vẫn có thể ứ đọng ngay cả khi lượng mưa không quá lớn.

Cách đây hơn 1 năm, tại Hà Nội, trận mưa lớn ngày 29 - 30.9.2025 gây ngập trên diện rộng, làm gián đoạn giao thông và sinh hoạt tại nhiều khu vực. Tình trạng ngập kéo dài tại một số khu vực cho thấy năng lực tiêu thoát nước không chỉ phụ thuộc vào công suất cống, trạm bơm mà còn liên quan đến mực nước sông, khả năng tiêu thoát tự chảy và sự kết nối giữa các hệ thống thoát nước.

Một trong những vấn đề cần quan tâm là sự đồng bộ giữa trạm bơm và kênh dẫn. Trạm bơm có công suất thiết kế lớn nhưng không thể phát huy đầy đủ hiệu quả nếu nước không được dẫn đến công trình hoặc tuyến tiêu thoát phía sau chưa đáp ứng yêu cầu.

Ở TP. Hồ Chí Minh, việc cải tạo cống tại những tuyến đường thường xuyên ngập cũng cần được đánh giá trong tổng thể mạng lưới. Một dự án có thể cải thiện khả năng thu nước trên một đoạn đường, nhưng hiệu quả còn phụ thuộc vào khả năng đấu nối với tuyến cống chính và năng lực tiêu thoát ở phía hạ lưu. Nếu các hạng mục không được kết nối đồng bộ, nước vẫn có thể bị dồn ứ hoặc chuyển sang những vị trí thấp hơn.

Từ những trường hợp này, có thể thấy cần phân biệt hai tình huống: ngập xảy ra khi lượng mưa vượt năng lực thiết kế và ngập kéo dài do hệ thống tiêu thoát tại chỗ không hoạt động hiệu quả. Trong thực tế, hai nguyên nhân có thể đồng thời xuất hiện. Mưa lớn tạo ra lượng nước vượt ngưỡng, còn những điểm nghẽn về đấu nối, dòng chảy hoặc vận hành khiến nước rút chậm hơn.

“

Hàng năm, tầm tháng 9 – 10, đoạn đường này thường bị ngập sâu, phải mất 3-4 hôm nước mới có thể rút hết, có lần nước ngập lên quá bắp chân người lớn, đoạn đường bị cô lập dài ngày vì cứ đi là xe chết máy. Tình trạng này diễn biến nặng nhất ở năm 2025, năm nay, theo quan sát, tôi mới thấy tình trạng này diễn ra 1 lần, ngập chỉ kéo dài trong khoảng 1 – 1,5 ngày là rút hết...

Chị Nguyễn Thị Linh thường xuyên di chuyển trên tuyến đường Nguyễn Khuyến (phường Hà Đông, TP. Hà Nội), cho biết

“

Đoạn đường này hay ngập sâu, cứ mưa lớn trong thời gian dài là sẽ ngập, nước rút chậm. Tôi nhớ có lần nước ngập qua cao trên ống xả, đoạn đường nhỏ, hẹp, nhiều ô tô di chuyển, xe chết máy, .. tạo thành cảnh tưởng dở khóc, dở cười. Lúc ấy, tôi và những người dân di chuyển qua đây không còn nghĩ xe có chết máy hay không, chỉ mong đừng ngã ra đường.

Anh Nguyễn Duy Lâm thường xuyên di chuyển qua khu vực Học viện Quân y và ngã ba Xala – Viện K Tân Triều cho biết

Trước thực tế đó, bài toán thoát nước vì thế không chỉ nằm ở việc xây thêm cống hay tăng công suất máy bơm. Đô thị cần xác định chính xác điểm nghẽn trong từng lưu vực, bảo đảm các công trình được kết nối và vận hành đồng bộ. Nếu nước không có đường thoát ở khâu cuối, đầu tư riêng lẻ cống hay máy bơm tại một tuyến phố khó giải quyết triệt để tình trạng ngập.

Tại TP.Hồ Chí Minh, diễn biến mùa mưa năm 2026 cũng bất thường. Theo số liệu Đài Khí tượng Thủy văn Nam Bộ, lượng mưa trong tháng 9 tại Nhà Bè đạt 640,1 mm, vượt mức 502,2 mm từng ghi nhận vào tháng 9.2015. Tại Bình Chánh, riêng ngày 30.9, lượng mưa lên tới 246,4 mm. Trước đó, trong giai đoạn từ tháng 3 đến tháng 8, lượng mưa tại TP.HCM và Nam Bộ phổ biến thấp hơn trung bình nhiều năm khoảng 40%. Sau nhiều tháng ít mưa, lượng nước lớn dồn vào tháng 9 và đầu tháng 10 khiến nhiều khu vực ngập nặng, giao thông ùn tắc và sinh hoạt của người dân bị đảo lộn.

Nguy cơ ngập trong tháng 10 cũng gia tăng khi triều cường lên cao. Cơ quan khí tượng cảnh báo triều cường tiếp tục dâng trong những ngày sau đó, làm tăng nguy cơ ngập tại các vùng trũng thấp.

Sự tương phản giữa những tháng ít mưa và các đợt mưa lớn dồn dập cho thấy vấn đề không chỉ nằm ở tổng lượng mưa cả mùa, mà còn ở cách mưa phân bố theo thời gian và cường độ. Khi lượng nước tập trung trong vài giờ, hệ thống thoát nước phải tiếp nhận một lưu lượng lớn trong thời gian ngắn. Nếu mưa lớn trùng với triều cường, mực nước tại nơi tiếp nhận dâng cao có thể làm giảm khả năng tiêu thoát, khiến nước tích tụ lâu hơn tại các khu vực thấp trũng.

Nhận định về diễn biến này, ThS Lê Thị Xuân Lan, chuyên gia khí tượng thủy văn, cho rằng xu hướng thời tiết ngày càng cực đoan có liên quan đến quá trình ấm lên toàn cầu và biến đổi khí hậu; trong năm 2026, hiện tượng El Niño cường độ rất mạnh còn tác động đến diễn biến thời tiết. Theo bà, những tháng đầu mùa mưa tại TP. Hồ Chí Minh ghi nhận lượng mưa thấp, nhưng đến tháng 9 lại xuất hiện liên tiếp các trận mưa lớn. Các hình thế khí tượng như dải hội tụ nhiệt đới và nhiễu động gió mùa cũng góp phần tạo ra những đợt mưa kéo dài.

Điều này không có nghĩa mọi khu vực đều ít mưa hoặc nguy cơ ngập sẽ giảm. Ngay trong năm 2026, tình trạng thiếu hụt mưa ở một số giai đoạn vẫn xuất hiện cùng những đợt mưa lớn gây ngập nghiêm trọng. Bản tin tổng kết khí tượng thủy văn năm 2025 và dự báo sơ bộ năm 2026 của Đài Khí tượng Thủy văn tỉnh Hà Tĩnh cũng ghi nhận năm 2025 có nhiều đợt mưa lớn, lũ lụt và sạt lở; lượng mưa tại Hà Tĩnh phổ biến từ 2.533–3.872 mm, riêng Kỳ Anh và Hoành Sơn đạt 4.158–5.304 mm. Những số liệu này phản ánh sự biến động mạnh của thời tiết theo khu vực và từng năm, nhưng không thể tự thân chứng minh biến đổi khí hậu là nguyên nhân trực tiếp của từng trận ngập.

Với đô thị, thách thức nằm ở chỗ hệ thống thoát nước phải ứng phó được với những đợt mưa có cường độ lớn trong thời gian ngắn, kể cả khi chúng xuất hiện ngoài hình thái thời tiết thường gặp.

Theo GS.TS Đào Xuân Học, Chủ tịch Hội Thủy lợi Việt Nam: Nhiều người cho rằng chống ngập phải bắt đầu từ nội đô, song thực tế nếu hệ thống tiêu thoát tổng thể bên ngoài chưa thông, việc cải tạo cống rãnh bên trong cũng chỉ có tác dụng hạn chế.

Những điểm nghẽn này cho thấy, ngay cả khi công trình đầu mối đã được xây dựng, hiệu quả tiêu thoát vẫn phụ thuộc vào khả năng kết nối của toàn hệ thống. Khi mưa lớn vượt ngưỡng thiết kế, các hạn chế về kênh dẫn, cửa xả, trạm bơm hoặc nơi tiếp nhận nước có thể khiến tình trạng ngập nghiêm trọng hơn. Vì vậy, thích ứng với biến đổi khí hậu không chỉ là nâng công suất cống hay trạm bơm, mà còn cần rà soát toàn bộ mạng lưới tiêu thoát theo lưu vực.

Góc nhìn này đặt ra yêu cầu chuyển từ tư duy chỉ tìm cách đưa nước ra khỏi đô thị sang quản lý nước trên toàn lưu vực. Các hồ điều hòa, kênh rạch và vùng trũng có chức năng trữ nước cần được bảo vệ; những dự án phát triển mới cần tính đến khả năng thấm, giữ và điều tiết nước mưa. Cùng với việc cập nhật tiêu chuẩn thiết kế theo dữ liệu khí tượng, thủy văn mới, các đô thị cần xây dựng phương án vận hành cho những tình huống mưa lớn trùng triều cường.

Bài 1: Khi nước trở thành bài toán của đô thị

Trường hợp Bangkok cho thấy mưa tích lũy gần 300 mm trong 48 giờ đã gây ngập diện rộng; tại TP.HCM, lượng mưa gần 250 mm trong một ngày ở Bình Chánh cùng đợt triều cường cao đặt ra áp lực lớn đối với khả năng tiêu thoát. Những con số này không thể dùng để kết luận hai đô thị có cùng nguyên nhân ngập, nhưng cho thấy tầm quan trọng của việc đánh giá đồng thời lượng mưa, thời gian mưa, mực nước nơi tiếp nhận và năng lực vận hành của hệ thống.

Bài toán thích ứng vì thế không chỉ là xây thêm cống hoặc nâng công suất trạm bơm. Các đô thị cần cập nhật dữ liệu mưa phục vụ thiết kế, rà soát khả năng tiêu thoát theo từng lưu vực, chuẩn bị phương án vận hành khi mưa lớn trùng triều cường và tăng cường dự báo, cảnh báo sớm. Cùng với đó, việc bảo vệ hồ điều hòa, kênh rạch và không gian trữ nước giúp giảm lượng nước dồn vào hệ thống trong thời gian ngắn.

Biến đổi khí hậu là yếu tố cần được tính đến trong quy hoạch dài hạn, nhưng không thể chỉ từ một đợt ngập để kết luận mức độ tác động trực tiếp của nó. Muốn xác định xu hướng mưa cực đoan thay đổi ra sao, cần đối chiếu chuỗi quan trắc nhiều năm và các nghiên cứu chuyên môn. Điều cấp thiết trước mắt là nâng khả năng chống chịu của đô thị trước những tình huống bất lợi: hệ thống tiêu thoát phải đồng bộ, không gian trữ nước phải được duy trì và công tác dự báo, cảnh báo phải gắn với phương án ứng phó cụ thể.

Tại hẻm 1428 đường Huỳnh Tấn Phát (phường Tân Mỹ, TP. Hồ Chí Minh), người dân cho biết trước đây nước mưa và nước thải sinh hoạt được dẫn qua một con mương ra rạch lớn. Khi con mương bị san lấp, dòng chảy bị chặn; trong khi hệ thống cống nội bộ chưa đấu nối đồng bộ với cống chính, nước không thể thoát khỏi khu vực trũng thấp. Hệ quả là nước đen tiếp tục đọng trong hẻm, ảnh hưởng đến sinh hoạt của nhiều hộ dân suốt nhiều tuần.

Đây không chỉ là câu chuyện về một tuyến cống. Nó phản ánh tác động của việc thay đổi không gian đô thị đối với đường đi của nước. Khi ao hồ, kênh rạch và những vùng đất trũng bị thu hẹp, nước mất đi các nơi có thể thấm xuống đất, lưu lại tạm thời hoặc chảy theo dòng tự nhiên. Lượng nước chảy tràn trên bề mặt tăng lên, dồn nhanh hơn vào hệ thống thoát nước vốn đã chịu nhiều áp lực.

Khi đất tự nhiên bị thay bằng đường nhựa, mái nhà và sân xây dựng, khả năng thấm nước giảm, trong khi lượng nước chảy tràn tăng. Điều này khiến hệ thống cống phải tiếp nhận lượng nước lớn hơn trong cùng khoảng thời gian, nhất là tại những khu vực phát triển với mật độ xây dựng cao

“

Tại sao Hà Nội hay TP. HCM đô thị hóa, nhà cao ốc mọc như nấm mà không thấy thực hiện phương án nâng cấp các đường thoát nước? Đây là câu hỏi cần đặt ra... Trước đây, TP. HCM phải dùng cả quận 2 để tiêu nước vào sông Sài Gòn. Giờ đô thị bịt hết các đường đi của nước ở quận 2, không có cách nào tiêu được. Thứ hai là phát triển bê tông hóa ồ ạt, thậm chí cả các tuyến đường nông thôn giờ cũng đều được bê tông hóa hết. Đây là nguyên nhân cốt lõi gây ngập úng ở các khu đô thị. Bởi, bê tông làm độ nóng mặt đường tăng lên, làm tăng lượng hơi nước gây cục bộ và làm giảm mức độ thấm nước bề mặt. Nguyên nhân thứ ba là do trong quá trình đô thị hóa, tình trạng lấn chiếm ao hồ, hệ thống thoát nước rất phổ biến.

GS. Vũ Trọng Hồng

Nguyên Thứ trưởng Bộ NN&PTNT, nguyên Chủ tịch Hội Thủy lợi Việt Nam

“

Theo PGS. TS Nguyễn Ngọc Trực (Trưởng nhóm Nghiên cứu Kỹ thuật hạ tầng ứng phó BĐKH - ĐHQG Hà Nội): Mật độ xây dựng, quá trình bê-tông hóa bề mặt, việc sử dụng vật liệu không thân thiện đang khiến khả năng thấm nước tự nhiên của thành phố giảm mạnh, làm tăng lượng nước phải tiêu thoát qua hệ thống cống. Nhiều công trình xây dựng không tuân thủ quy định về khoảng lùi, diện tích cây xanh và mặt nước, làm mất đi các vùng đệm tiêu thoát nước tự nhiên.

“

TP. Hồ Chí Minh quá chú trọng đến những phần cứng để chống ngập như hệ thống thoát nước, các công trình chống ngập, nhưng lại thiếu sự phối hợp với quy hoạch, việc hạn chế mức độ bê tông hóa và quản lý đô thị. Để giải quyết câu chuyện ngập nước tại TP. Hồ Chí Minh, chúng ta không chỉ chống ngập, mà nên quản lý thoát nước ngập để vừa giảm tác hại, vừa tận dụng tối đa lợi ích của nước. Cần ngăn việc lấp kênh rạch, làm cống hộp, vì lượng nước chứa trong kênh và có thể thấm vào đất chắc chắn lớn hơn lượng nước thoát qua cống rất nhiều.

TSKH.KTS Ngô Viết Nam Sơn, chuyên gia quy hoạch đô thị, cho rằng

Những cảnh báo này không chỉ là vấn đề quy hoạch mà còn liên quan trực tiếp đến các quy định pháp luật hiện hành. Luật Tài nguyên nước số 28/2023/QH15, có hiệu lực từ ngày 1.7.2024, nghiêm cấm hành vi lấn, lấp sông, suối, kênh, mương, rạch trái quy định; đặt vật cản hoặc xây dựng công trình gây cản trở thoát lũ, lưu thông dòng chảy mà không có biện pháp khắc phục.

Ao hồ, kênh rạch và vùng đất trũng không đơn thuần là những khoảng trống trong đô thị. Chúng có thể tiếp nhận và lưu giữ một phần nước mưa, làm chậm dòng chảy trước khi nước được tiêu thoát. Khi các không gian này bị san lấp hoặc chia cắt, lượng nước vốn có thể được giữ lại sẽ dồn nhanh hơn vào hệ thống cống và các
tuyến dẫn.

Đáng chú ý, Điều 63 của Luật Tài nguyên nước số 28/2023/QH15 quy định về phòng, chống hạn hán, thiếu nước, lũ, lụt và ngập úng nhân tạo. Theo đó, Nhà nước khuyến khích đầu tư xây dựng, cải tạo và phục hồi các hồ, ao, công trình có chức năng điều hòa, tích trữ nước, phòng chống ngập. Các hồ, ao, đầm, phá có chức năng điều hòa, cấp nước, phòng chống ngập úng phải được lập danh mục không được san lấp và công bố để quản lý, bảo vệ. Luật cũng đặt ra yêu cầu đối với quy hoạch, thiết kế hạ tầng nhằm tăng khả năng thấm, tích trữ và tiêu thoát nước mưa, hạn chế nguy cơ ngập úng.

Tuy nhiên, giữ lại mặt nước cũng cần đi cùng quy hoạch và vận hành phù hợp. Một hồ điều hòa chỉ phát huy hiệu quả khi có dung tích đủ lớn, có khả năng tiếp nhận nước và được kết nối với hệ thống tiêu thoát. Kênh rạch cần được bảo vệ hành lang dòng chảy, hạn chế bồi lắng và cản trở. Nếu chỉ xây hồ hoặc mở rộng cống riêng lẻ mà không tính đến toàn lưu vực, hiệu quả giảm ngập có thể bị hạn chế.

Quá trình phát triển đô thị cũng đặt ra yêu cầu phối hợp giữa quy hoạch xây dựng và quy hoạch thoát nước. Nếu mỗi dự án chỉ giải quyết nước mưa trong phạm vi của mình mà không tính đến tác động với khu vực lân cận, dòng chảy có thể bị chuyển hướng hoặc dồn áp lực sang những nơi có địa hình thấp hơn. Vì vậy, các dự án mới cần đánh giá tác động đến dòng chảy và năng lực tiêu thoát chung, đồng thời duy trì những không gian cần thiết cho việc trữ và dẫn nước.

Bên cạnh Luật Tài nguyên nước, Nghị định 80/2014/NĐ-CP về thoát nước và xử lý nước thải cũng là một cơ sở pháp lý quan trọng trong quản lý hệ thống thoát nước đô thị. Việc duy trì công năng hồ điều hòa, bảo đảm hệ thống thoát nước được quản lý và vận hành đúng yêu cầu là những nội dung cần được xem xét khi đánh giá năng lực chống ngập của từng địa phương.

Ở góc độ chính sách, Bộ Xây dựng đã công bố hồ sơ lấy ý kiến về dự án Luật Cấp, Thoát nước vào tháng 7.2026. Động thái này cho thấy yêu cầu tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý cho lĩnh vực cấp, thoát nước đang được đặt ra.

Kinh nghiệm từ các đô thị Đông Nam Á cho thấy chống ngập không thể chỉ dựa vào việc xây dựng công trình để đưa nước đi nhanh hơn. Bên cạnh cống, trạm bơm và hệ thống kênh dẫn, đô thị cần duy trì những khoảng không gian cho nước thấm và lưu lại. Đây là cách tiếp cận đòi hỏi sự phối hợp giữa quản lý đất đai, quy hoạch xây dựng, bảo vệ môi trường và vận hành hạ tầng.

Từ những tuyến phố ngập sau mưa lớn đến con hẻm nước đen đọng nhiều tháng, các biểu hiện ngập úng có thể khác nhau nhưng đều đặt ra yêu cầu xác định đúng nguyên nhân tại từng khu vực. Mưa cực đoan tạo thêm áp lực; hạ tầng thiếu đồng bộ khiến nước khó thoát; còn quá trình đô thị hóa có thể làm mất những không gian tự nhiên vốn giúp điều tiết dòng chảy.

Muốn giảm ngập bền vững, các thành phố cần đồng thời nâng cao năng lực thoát nước, chuẩn bị trước rủi ro khí hậu và bảo vệ không gian trữ nước. Bởi khi ao hồ, kênh rạch và đường dẫn nước bị thu hẹp, bài toán không còn đơn giản là đưa nước ra khỏi đường phố, mà là tìm lại đường đi cho nước trong toàn bộ cấu trúc đô thị.

Nước đô thị (Bài 3): Nước thải đô thị - dòng nước bị lãng quên