Chủ động phòng lũ từ hồ chứa: Siết chặt vận hành an toàn đập trước mùa mưa bão

Nghị quyết được xây dựng trong bối cảnh nhiều tình huống rủi ro có xu hướng gia tăng, như mưa lũ vượt tần suất thiết kế, ngập lụt diện rộng ở hạ du gây thiệt hại lớn về người và tài sản, hoặc các tác động bất thường như động đất vượt tiêu chuẩn thiết kế có thể đe dọa an toàn công trình. Điểm mới đáng chú ý là cách tiếp cận quản lý được chuyển từ bị động ứng phó sang chủ động phòng ngừa, thông qua việc điều hành hồ chứa theo kịch bản rủi ro thay vì chỉ tuân thủ quy trình cứng.

Theo đó, nguyên tắc vận hành hồ chứa phải bảo đảm đồng bộ giữa các quy định về an toàn đập, phòng chống thiên tai và phòng thủ dân sự. Trong mùa mưa lũ, việc vận hành liên hồ hoặc đơn hồ phải ưu tiên sử dụng dung tích hữu ích để cắt, giảm lũ, đặc biệt khi có dự báo xuất hiện mưa lớn, lũ lớn hoặc các hiện tượng thời tiết cực đoan. Việc điều chỉnh mực nước trước lũ cũng được yêu cầu linh hoạt theo từng kịch bản cụ thể nhằm tăng tối đa dung tích phòng lũ, đồng thời cho phép sử dụng một phần dung tích từ mực nước dâng bình thường đến mực nước lũ thiết kế để giảm áp lực cho vùng hạ du.

Một điểm nhấn quan trọng của nghị quyết là yêu cầu phân định rõ trách nhiệm trong vận hành hồ chứa, bảo đảm nguyên tắc “rõ người, rõ việc, rõ thẩm quyền, rõ tiến độ và rõ kết quả”. Theo đó, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường chịu trách nhiệm chỉ đạo vận hành liên hồ trên lưu vực sông Hồng, trong khi các lưu vực khác do Chủ tịch UBND cấp tỉnh trực tiếp quyết định. Khi xuất hiện tình huống vượt thiết kế hoặc có nguy cơ mất an toàn công trình, các cơ quan chuyên môn sẽ được huy động để xây dựng kịch bản vận hành khẩn cấp, hỗ trợ địa phương đưa ra quyết định kịp thời.

Yêu cầu siết chặt vận hành được đặt ra trong bối cảnh hệ thống hồ chứa vẫn còn nhiều hạn chế về hạ tầng và quản lý. Hiện cả nước có khoảng 7.315 hồ chứa thủy lợi với tổng dung tích gần 15 tỷ m³, song chỉ khoảng 30% hồ có phương án ứng phó khẩn cấp, 31% có quy trình vận hành và 9% được kiểm định an toàn. Hệ thống quan trắc chuyên dùng mới đạt khoảng 19%, trong khi chỉ 11% hồ có mốc giới bảo vệ và 411 hồ có bản đồ ngập lụt hạ du.

Không chỉ thiếu phương án, dữ liệu kỹ thuật của nhiều hồ chứa cũng chưa đầy đủ. Chỉ khoảng 900 hồ có thông số tương đối hoàn chỉnh, còn lại vẫn thiếu các dữ liệu quan trọng phục vụ công tác vận hành. Đáng chú ý, hệ thống cảnh báo ở nhiều nơi vẫn chủ yếu thực hiện thủ công, chưa đáp ứng yêu cầu phản ứng nhanh trong điều kiện thời tiết diễn biến phức tạp.

Thực tế này cho thấy khoảng cách đáng kể giữa yêu cầu vận hành an toàn theo hướng hiện đại và năng lực hạ tầng hiện có. Việc ưu tiên dung tích hồ để cắt lũ vì vậy không chỉ là giải pháp kỹ thuật mà còn là bước chuyển quan trọng về tư duy quản lý từ ứng phó sang phòng ngừa, từ vận hành theo quy trình sang vận hành theo rủi ro.

Nghị quyết số 12/2026/NQ-CP sẽ có hiệu lực từ ngày 15/5/2026 và được kỳ vọng tạo ra khung hành động cấp bách nhằm nâng cao an toàn đập, giảm thiểu rủi ro thiên tai cho vùng hạ du trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng gia tăng.

Chính phủ ban hành nghị quyết ưu tiên dung tích hồ chứa để cắt, giảm lũ