Lên Tây Giang mùa xuân, thưởng thức “hamburger Tơr’đin” giữa đại ngàn Trường Sơn

Tơr’đin thuộc họ cau, thường mọc ở độ cao khoảng từ 1.000 mét so với mực nước biển, nơi khí hậu quanh năm ẩm ướt, râm mát, đất rừng dày và màu mỡ. Cây sinh trưởng chậm, phải trải qua sáu, bảy mùa rẫy mới bắt đầu trổ buồng. Mỗi năm chỉ một lần ra trái, nhưng mỗi buồng lại mang theo hàng vạn quả nhỏ li ti, trong mỗi quả thường có một đến hai hạt, kết tinh từ nắng gió, mưa nguồn và sự nhẫn nại của núi rừng Trường Sơn.

Vào độ xuân về, khi Tơr’đin trổ buồng giữa màu xanh mướt của rừng già, người Cơ Tu lại bắt đầu một mùa thu hoạch đặc biệt. Họ dựng những chiếc thang bằng lồ ô, bện chặt bằng dây mây, tựa chắc vào thân cây thẳng tắp, rồi khéo léo trèo lên cao, dùng dao đục dọc thân để hứng dòng nước ngọt lành chảy ra. Thứ nước ấy, với người Cơ Tu, không chỉ là nhựa sống của cây rừng mà còn là món quà của Yàng ban tặng, được ủ thành rượu Tơr’đin thơm dịu, nồng nàn mà tinh khiết.

Không chỉ cho nước làm rượu, cây Tơr’đin còn là nguồn lương thực quý giá. Thân cây được khai thác tinh bột để làm bánh, nuôi sống bao thế hệ đồng bào miền núi. Đọt non của Tơr’đin có thể luộc, xào, nấu canh, nhưng ngon và đậm vị núi rừng nhất vẫn là món gỏi thập cẩm, nơi cái giòn, cái bùi, cái mát ngọt hòa quyện, mang theo hương xuân của đại ngàn.

Với dáng đứng thanh thoát, xanh bền cùng năm tháng, Tơr’đin không chỉ hiện diện trong bữa ăn, chén rượu mà còn trở thành nét đẹp cảnh quan của bản làng Cơ Tu. Cây được trồng ở sân làng, trước nhà Gươl, tại các cơ quan, khu du lịch sinh thái vùng cao, như một biểu tượng sống động của mùa xuân Trường Sơn và mối gắn bó bền chặt giữa con người với rừng núi Tây Giang.

Cách đây gần ba mươi năm, già làng Ploong Cril – nguyên Chủ tịch Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam xã Bhalêê (huyện Tây Giang, tỉnh Quảng Nam cũ, nay là xã Tây Giang, TP. Đà Nẵng) đã mang những hạt giống Tơr’đin từ vùng biên giới Việt – Lào về trồng trong khu lâm trang của gia đình. Khi ấy, ông ấp ủ một giấc mơ giản dị mà lớn lao: Một ngày nào đó, rừng Tơr’đin sẽ trở thành điểm đến du lịch – ẩm thực độc đáo, nơi du khách có thể chạm vào tinh hoa văn hóa miền biên viễn.

Thời gian trôi qua, giấc mơ ấy dần thành hiện thực. Từ những hạt giống ban đầu, nay lâm trang của già làng Ploong Cril đã có hơn 150 cây Tơr’đin, trong đó khoảng 120 cây đang cho nước làm rượu. Mỗi độ xuân sang, cả khu rừng như được đánh thức bởi hương men dìu dịu lan tỏa trong gió. Ong bướm say hương, chao liệng giữa trời xuân, còn du khách thì ngỡ ngàng trước cảnh “nấu rượu trên cây” độc đáo chỉ có ở vùng biên giới Trường Sơn.

Men theo con đường nhỏ quanh co, giữa tiếng suối róc rách và những thửa ruộng bậc thang xanh non, chúng tôi theo chân già làng Ploong Cril vào thung lũng Tơr’đin. Giữa tiết trời xuân se lạnh, rừng cây mở ra xanh mướt, hương rượu Tơr’đin quyện trong không khí, nồng nàn mà dễ chịu. Tr’đin, hay còn gọi là Tà đin theo cách gọi cũ, là loài cây đặc hữu vùng biên giới Việt – Lào, thường mọc ven suối, nơi đất ẩm và rừng già che phủ.

Cây cao khoảng 10 mét, đường kính gốc gần nửa mét, mỗi cây có thể ra bốn đến năm buồng trái. Người Cơ Tu tin rằng, Tơr’đin là món quà thiêng liêng của Yàng, bởi từ một thân cây có thể tạo nên nhiều món ăn, thức uống độc đáo: Rượu Tơr’đin, bánh Tơr’đin, gỏi Tơr’đin…

Du khách đến đây không chỉ được tận mắt chứng kiến quy trình lấy nước, ủ men ngay trên thân cây mà còn được thưởng thức miễn phí rượu Tơr’đin – loại rượu sủi tăm nhẹ như sâm banh, ngọt thanh, thơm mát hương rừng. Nếu muốn mang về làm quà, chỉ cần 30.000 đồng cho mỗi lít “rượu nhà Trời”. Mỗi tuần, lâm trang đón hàng trăm lượt khách trong và ngoài nước, nhất là vào mùa xuân.

Mùa xuân Tây Giang cũng là mùa lễ hội. Trong tiếng cồng chiêng rộn rã, men rượu Tơr’đin lan tỏa, người Cơ Tu quây quần bên nhau, cùng chúc nhau một năm mới bình an. Để có được thứ rượu quý ấy, người dân phải đục thân cây đúng thời điểm, khi đọt non vừa nhú ngang bằng lá già. Sau vài ngày, nước Tơr’đin chảy ra trắng đục, sánh như mật, được hứng vào ống lồ ô, cho thêm vỏ cây Apăng để lên men tự nhiên.

Rượu Tơr’đin có hai loại: Loại lên men với Apăng dành cho người lớn, nồng nàn và mạnh mẽ; loại không lên men dành cho phụ nữ và trẻ nhỏ, ngọt thanh như nước thốt nốt. Người Cơ Tu vẫn truyền nhau một nguyên tắc: Mùa hè uống rượu T’vạt, mùa xuân uống rượu Tơr’đin. Chén rượu đầu năm là lời chúc phúc của Yàng dành cho con dân miền biên viễn.

Không chỉ có rượu, Tơr’đin còn gắn với ký ức sinh tồn của người Cơ Tu trong những năm tháng gian khó. Già làng Alăng Cần, trú thôn Phú Túc, xã Hòa Vang (TP. Đà Nẵng) từng kể, trong thời chiến tranh và mất mùa, đồng bào và bộ đội Trường Sơn đã dựa vào bột Tơr’đin để cầm cự qua những ngày thiếu đói. Người ta chặt cây, lấy phần ruột mềm bên trong, giã nhuyễn, tách bột, phơi khô để dự trữ.

Từ bột ấy, người Cơ Tu sáng tạo ra nhiều món ăn độc đáo. Đặc biệt là bánh bao Tơr’đin nhân mối cánh – món quà hiếu thảo mà những chàng rể thường mang biếu bố mẹ vợ. Bột Tơr’đin được nhồi với rượu, để lên men tự nhiên, nhân mối cánh được xào gia vị rồi gói lại, hấp chín. Chiếc bánh nhỏ bé nhưng thơm bùi, béo ngậy, mang đậm hương rừng.

Ngoài ra còn có món bánh nướng Tơr’đin, được ví như “hamburger rừng xanh”. Bột Tơr’đin lên men được dàn mỏng, nướng trên than hồng, kẹp thịt rừng và rau rừng vào giữa. Hình thức giản dị, nhưng hương vị thì khó quên, vừa quen vừa lạ, vừa mộc mạc mà sâu sắc như chính núi rừng Trường Sơn.

Ngày nay, đời sống của người Cơ Tu nơi miền biên viễn Tây Giang đã khấm khá hơn. Nhưng mỗi độ xuân về, những món ăn từ Tơr’đin vẫn được trân trọng xuất hiện trong mâm cỗ Tết, như một cách nhắc nhớ thế hệ sau về hành trình bám rừng, giữ đất của cha ông. Giữa hơi men nồng của rượu Tơr’đin, giữa hương bánh nướng lan tỏa bên bếp lửa, câu chuyện đại ngàn lại được kể, ấm áp và bền bỉ như mùa xuân Trường Sơn không bao giờ cạn.

Nam Bộ có khả năng xuất hiện triều cường dịp Tết Bính Ngọ 2026