Vienna (Áo): Tận dụng sông, cây xanh để tăng sức chống chịu đô thị

Từ công trình chống lũ đến không gian đa chức năng

Nằm bên dòng Danube, Vienna từ lâu phải tìm lời giải cho bài toán bảo vệ đô thị trước nguy cơ lũ lụt. Sau trận lũ nghiêm trọng năm 1954, thành phố nhận thấy đê điều và các biện pháp kiểm soát dòng chảy đơn thuần chưa thể đáp ứng yêu cầu. Hướng tiếp cận mới là tạo thêm không gian để nước được điều tiết khi xảy ra lũ.

Trên cơ sở đó, Vienna xây dựng New Danube, một kênh thoát lũ nhân tạo chạy song song với dòng Danube chính. Công trình được khởi công năm 1972 và hoàn thành năm 1988. Khi mực nước Danube tăng cao, nước có thể được dẫn vào New Danube, qua đó giảm áp lực lên dòng chính và hạn chế nguy cơ nước tràn vào khu vực đô thị.

Trong quá trình hình thành hệ thống này, khu vực nằm giữa hai dòng nước cũng được tận dụng theo một cách đặc biệt. Đảo Danube dài khoảng 21km không được giữ lại như một khu vực kỹ thuật phục vụ riêng cho phòng, chống lũ mà được quy hoạch thành không gian xanh kết hợp nhiều chức năng như vui chơi, thể thao, bảo tồn thiên nhiên và nghỉ dưỡng.

Cách quy hoạch này tạo ra sự kết hợp giữa an toàn đô thị và đời sống thường nhật. Khi không xảy ra lũ, khu vực này là không gian sinh hoạt, giải trí và sinh thái; khi mực nước dâng cao, nó thực hiện vai trò trong hệ thống điều tiết và bảo vệ thành phố.

Đảo Danube vì thế trở thành một dạng hạ tầng đa chức năng, không chỉ phục vụ phòng, chống lũ mà còn góp phần cải thiện chất lượng sống và bảo vệ môi trường.

Mô hình này càng có ý nghĩa khi các đô thị hiện nay phải cùng lúc ứng phó với nhiều dạng rủi ro khí hậu. Mưa lớn cực đoan có thể gây ngập, trong khi các đợt nắng nóng kéo dài tạo thêm áp lực đối với sức khỏe cộng đồng. Những khu vực vừa có mặt nước, vừa duy trì cây xanh và hệ sinh thái có thể đảm nhiệm nhiều chức năng thích ứng cùng lúc.

Từ bài toán kiểm soát lũ, Vienna dần chuyển sang cách nhìn khác về Danube. Dòng sông không chỉ là yếu tố cần được kiểm soát mà còn có thể trở thành một nguồn lực tự nhiên hỗ trợ thành phố thích ứng với khí hậu biến đổi.

Không gian xanh giúp Vienna giảm tác động nắng nóng

Đảo Danube ban đầu được hình thành nhằm phục vụ hệ thống phòng, chống lũ, nhưng hiện nay không gian này còn đóng vai trò đáng kể trong việc ứng phó với nắng nóng.

Giống nhiều thành phố châu Âu, Vienna đang đối mặt với những mùa hè ngày càng nóng. Các khu vực có mật độ bê tông hóa cao thường giữ nhiệt, khiến nhiệt độ tại đô thị có xu hướng cao hơn những nơi có nhiều cây xanh và mặt nước.

Trong bối cảnh đó, hệ thống không gian xanh và hành lang mặt nước được xem như một dạng “hạ tầng mềm” hỗ trợ giảm tác động của nhiệt đô thị.

Đảo Danube hội tụ cả mặt nước và thảm thực vật. Danube cùng New Danube góp phần tạo hiệu ứng làm mát, trong khi cây xanh và những khu vực đất tự nhiên cung cấp bóng mát, giảm nhiệt. Theo dự án LIFE DICCA do Liên minh châu Âu đồng tài trợ nhằm hỗ trợ Vienna thích ứng với biến đổi khí hậu, Đảo Danube còn có chức năng như một hành lang không khí trong lành đi qua thành phố.

Vienna cũng triển khai các biện pháp nhằm nâng cao khả năng chống chịu của hệ sinh thái trước thời tiết khắc nghiệt. Một trong những vấn đề được quan tâm là nguy cơ các hồ nhỏ trên đảo bị cạn nước trong những mùa hè nóng và khô.

Thông qua LIFE DICCA, thành phố bổ sung các giải pháp cấp nước để duy trì những vùng nước này, đồng thời phục hồi một số khu vực ven sông, tạo điều kiện cho cá, động vật lưỡng cư và các loài thủy sinh sinh sống.

Những giải pháp này cho thấy thích ứng khí hậu không chỉ phụ thuộc vào các dự án xây dựng quy mô lớn. Việc duy trì một hồ nước, phục hồi bờ sông, bảo vệ diện tích đất tự nhiên hay chăm sóc cây xanh cũng có thể góp phần nâng cao khả năng chống chịu của đô thị.

Ngay cả phương thức quản lý thảm thực vật cũng được Vienna điều chỉnh. Ở một số khu vực, thành phố sử dụng cừu để thay thế một phần công việc cắt cỏ bằng máy. Cách làm này giúp thảm thực vật phát triển tự nhiên hơn, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho côn trùng và các loài thực vật bản địa.

Nhờ đó, Danube và New Danube có thể đảm nhiệm nhiều chức năng trong cùng một hệ thống. Khi nước dâng, chúng hỗ trợ kiểm soát dòng chảy; trong điều kiện bình thường, mặt nước, cây xanh và hệ sinh thái lại góp phần điều hòa nhiệt độ và cải thiện môi trường sống.

Đảo Danube trở thành một phần của đời sống đô thị

Điểm đáng chú ý trong cách Vienna quy hoạch khu vực Danube không chỉ nằm ở khả năng chống lũ mà còn ở việc biến một công trình phục vụ an toàn đô thị thành không gian được người dân sử dụng hằng ngày.

Đảo Danube hiện kết hợp nhiều chức năng. Dọc khoảng 21km là các tuyến đường dành cho người đi bộ và xe đạp, bãi tắm, đồng cỏ cùng những khu vực tự nhiên. Không gian này đồng thời phục vụ phòng, chống lũ, thể thao, nghỉ ngơi và bảo tồn sinh thái.

Cách làm trên giúp hạ tầng bảo vệ đô thị không bị tách biệt khỏi đời sống cộng đồng. Nếu một công trình chống lũ truyền thống chủ yếu phát huy tác dụng khi thiên tai xảy ra, không gian xanh ven sông có thể tạo ra giá trị sử dụng trong suốt năm.

Từ kinh nghiệm tại Đảo Danube, Vienna tiếp tục áp dụng tư duy này ở những khu vực khác bằng các dự án phục hồi dòng chảy tự nhiên, mở rộng cây xanh, cải thiện khả năng tiếp cận mặt nước và hình thành các hành lang sinh thái.

Dòng sông Liesingbach là một ví dụ. Nhiều đoạn của dòng sông này đã được phục hồi theo hướng tự nhiên, kết hợp với các biện pháp tăng bóng mát và cải thiện điều kiện sinh thái.

Những dự án trên cho thấy Vienna đang đưa thích ứng với biến đổi khí hậu vào trong quá trình quy hoạch đô thị, thay vì chỉ xử lý hậu quả sau khi thiên tai xảy ra.

Định hướng này cũng được thể hiện trong Luật Khí hậu Vienna có hiệu lực từ năm 2025. Luật đặt mục tiêu đưa thành phố đạt trung hòa khí hậu vào năm 2040, đồng thời xác định thích ứng với biến đổi khí hậu là một trụ cột quan trọng trong chính sách đô thị.

Mô hình của Vienna không thể được áp dụng nguyên trạng ở mọi thành phố bởi mỗi nơi có điều kiện khác nhau về địa hình, khí hậu, dân cư và hệ thống sông ngòi. Tuy nhiên, kinh nghiệm từ Danube cho thấy một hướng tiếp cận có thể được tham khảo: thay vì chỉ xem sông là nguồn nước, tuyến giao thông hoặc nguy cơ gây lũ, đô thị có thể coi dòng sông là một bộ phận của hệ thống chống chịu thiên tai.

Theo cách tiếp cận này, một bờ sông có thể đồng thời giữ nước, giảm nhiệt, bảo vệ đa dạng sinh học và tạo không gian công cộng. Tương tự, vùng đất ngập nước vừa có khả năng trữ nước khi mưa lớn, vừa cung cấp môi trường sống cho các loài tự nhiên.

Sau hơn nửa thế kỷ, Đảo Danube cho thấy một công trình ban đầu được xây dựng nhằm ứng phó với lũ có thể trở thành một không gian quan trọng của đời sống đô thị. Kinh nghiệm của Vienna cho thấy thay vì chỉ mở rộng các công trình bê tông để chống lại thiên tai, đô thị có thể kết hợp sông, cây xanh và hệ sinh thái vào chính hệ thống bảo vệ mình trước những tác động ngày càng phức tạp của biến đổi khí hậu.

Biến đổi khí hậu khiến nguy cơ cháy rừng lan rộng khắp châu Âu