An ninh nguồn nước trước áp lực mùa khô

Áp lực năm nay không chỉ đến từ nhu cầu sử dụng điện tăng mạnh trong mùa cao điểm nắng nóng, mà còn xuất phát từ thực tế nguồn nước tại nhiều hồ chứa thủy điện đang suy giảm đáng kể. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc hài hòa giữa mục tiêu bảo đảm an ninh năng lượng với an ninh nguồn nước trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng diễn biến phức tạp.

Nguồn nước suy giảm, áp lực đa mục tiêu gia tăng

Theo đánh giá của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, những tháng đầu năm 2026, dòng chảy trên phần lớn các lưu vực sông lớn của cả nước đều thấp hơn trung bình nhiều năm. Trong khi đó, nhu cầu sử dụng nước cho phát điện, sản xuất nông nghiệp và sinh hoạt tiếp tục gia tăng.

Hiện tổng dung tích có thể điều tiết của các hồ chứa lớn trên cả nước chỉ còn khoảng 15,6 tỷ m³, tương đương khoảng 39% dung tích hữu ích. Nhiều hồ thủy điện lớn ghi nhận mực nước thấp hơn cùng kỳ năm trước từ 5% đến gần 30%.

Đáng chú ý, tại khu vực miền trung, nhiều hồ chứa trên lưu vực Vu Gia - Thu Bồn đã xuống dưới mực nước tối thiểu theo quy định vận hành liên hồ chứa. Một số hồ như Đắk Mi 4, Sông Bung 2 hay A Vương đều ghi nhận mực nước thấp hơn quy định từ vài chục centimet đến hơn 2 mét.

Trong bối cảnh nắng nóng kéo dài, nhu cầu điện tăng mạnh khiến việc huy động thủy điện tiếp tục gia tăng. Chỉ riêng trong tháng 5/2026, sản lượng thủy điện huy động bình quân đạt khoảng 280 triệu kWh/ngày, tăng gần gấp đôi so với đầu tháng.

Việc tăng cường khai thác thủy điện là giải pháp cần thiết nhằm bảo đảm nguồn điện phục vụ phát triển kinh tế - xã hội. Tuy nhiên, điều này cũng đồng nghĩa với việc áp lực lên nguồn nước dự trữ ngày càng lớn hơn.

Thực tế hiện nay cho thấy các hồ chứa không còn chỉ mang chức năng phát điện đơn thuần. Nguồn nước từ hồ chứa đang đồng thời phục vụ cấp nước sinh hoạt, tưới tiêu nông nghiệp, duy trì dòng chảy môi trường, hạn chế xâm nhập mặn và hỗ trợ phòng chống thiên tai.

Bởi vậy, mỗi quyết định điều tiết nước không chỉ tác động đến ngành điện mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến sản xuất, môi trường và đời sống của hàng triệu người dân vùng hạ du.

Trước áp lực thiếu hụt nguồn nước, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã yêu cầu các đơn vị vận hành hồ chứa thực hiện điều tiết linh hoạt nhưng phải bảo đảm nhu cầu nước thiết yếu cho hạ du, duy trì dòng chảy tối thiểu và sẵn sàng ứng phó với các tình huống cực đoan trong thời gian tới.

Đây được xem là bước chuyển đáng chú ý trong tư duy quản lý tài nguyên nước hiện nay. Nếu trước đây mục tiêu phát điện thường giữ vai trò trung tâm, thì nay việc vận hành hồ chứa phải tính toán đồng thời nhiều mục tiêu phát triển.

Theo Công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên Vận hành hệ thống điện và thị trường điện quốc gia, nhờ cơ chế điều hành linh hoạt, thời gian qua các hồ chứa đã tiết kiệm được hơn 110 triệu m³ nước, tương đương khoảng 42 triệu kWh điện cho các thời điểm cao điểm nắng nóng.

Dù chưa phải con số lớn so với tổng quy mô hệ thống điện quốc gia, nhưng kết quả này cho thấy dư địa đáng kể trong việc tối ưu vận hành hồ chứa trên cơ sở phối hợp chặt chẽ giữa ngành điện và ngành tài nguyên nước.

Đáng chú ý, miền trung tiếp tục là khu vực chịu sức ép lớn nhất trong mùa cạn năm nay. Các lưu vực sông Hương, Vu Gia - Thu Bồn, Trà Khúc, Kôn - Hà Thanh và sông Ba đều đang bước vào giai đoạn nhu cầu sử dụng nước tăng cao phục vụ sản xuất vụ hè thu.

Đối với lưu vực Vu Gia - Thu Bồn, bài toán điều hành càng trở nên phức tạp khi nguồn nước không chỉ phục vụ nông nghiệp mà còn liên quan trực tiếp đến cấp nước sinh hoạt cho nhiều đô thị lớn khu vực miền trung.

Trong bối cảnh đó, việc tăng cường phối hợp giữa các địa phương vùng hạ du với đơn vị vận hành hồ chứa được xem là giải pháp quan trọng nhằm chủ động điều tiết và sử dụng hiệu quả nguồn nước.

Chủ động trước nguy cơ El Nino kéo dài

Theo dự báo của cơ quan khí tượng thủy văn quốc gia, khả năng xuất hiện El Nino từ tháng 6 đến tháng 12/2026 là khá cao và có thể kéo dài sang đầu năm 2027.

Nếu kịch bản này xảy ra, nguy cơ nắng nóng gia tăng, lượng mưa suy giảm và mùa mưa kết thúc sớm sẽ tiếp tục tạo áp lực lớn đối với nguồn nước trên nhiều lưu vực sông.

Trước nguy cơ đó, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã đề nghị các đơn vị liên quan chủ động xây dựng phương án ứng phó, trong đó có việc huy động hợp lý các nguồn điện khác nhằm giảm áp lực lên hệ thống thủy điện khi nguồn nước suy giảm.

Thực tế cho thấy, nước, năng lượng, nông nghiệp và môi trường ngày càng gắn kết chặt chẽ với nhau. Một quyết định điều hành trong lĩnh vực năng lượng có thể tác động trực tiếp đến nguồn nước; ngược lại, sự thiếu hụt nguồn nước cũng ảnh hưởng lớn đến sản xuất, dân sinh và an ninh năng lượng.

Vì vậy, mục tiêu hiện nay không chỉ dừng lại ở việc bảo đảm đủ điện cho mùa nắng nóng hay đủ nước cho một vụ sản xuất, mà xa hơn là sử dụng hiệu quả từng mét khối nước, bảo vệ nguồn tài nguyên chiến lược quốc gia và nâng cao khả năng thích ứng trước những biến động khí hậu ngày càng cực đoan.

Những giải pháp điều hành đang được triển khai cho thấy tư duy quản lý tài nguyên nước đã có bước chuyển rõ rệt: từ xử lý tình huống trước mắt sang chủ động dự báo dài hạn; từ quản lý đơn ngành sang phối hợp liên ngành; từ mục tiêu riêng lẻ sang hài hòa nhiều lợi ích phát triển bền vững.

Đây cũng chính là yêu cầu đặt ra trong bối cảnh an ninh nguồn nước đang trở thành một trong những vấn đề chiến lược của quốc gia trong giai đoạn phát triển mới.

An ninh nguồn nước: Thách thức chiến lược mới của thế kỷ XXI