Emagazines

Định hướng giải pháp tổng thể trữ nước bảo đảm an ninh nguồn nước và phát triển bền vững vùng Tây Nguyên

• 23/05/2026 10:28

Biến đổi khí hậu, suy giảm rừng đầu nguồn và nhu cầu sử dụng nước ngày càng gia tăng đang khiến Tây Nguyên đối mặt với nguy cơ thiếu nước nghiêm trọng trong mùa khô.

Biến đổi khí hậu, suy giảm rừng đầu nguồn và nhu cầu sử dụng nước ngày càng gia tăng đang khiến Tây Nguyên đối mặt với nguy cơ thiếu nước nghiêm trọng trong mùa khô. Dù sở hữu nguồn tài nguyên nước khá phong phú với hệ thống sông ngòi lớn và lượng mưa dồi dào, song khả năng tích trữ và điều tiết nước còn nhiều hạn chế. Trước thực trạng đó, việc xây dựng các giải pháp tổng thể trữ nước mang tính đồng bộ, liên vùng và lâu dài đang trở thành yêu cầu cấp thiết nhằm đảm bảo an ninh nguồn nước, phát triển kinh tế - xã hội bền vững và bảo vệ hệ sinh thái khu vực Tây Nguyên.

Tây Nguyên đứng trước áp lực lớn về an ninh nguồn nước

Hiện nay, tình trạng thiếu nước đang trở thành thách thức mang tính toàn cầu. Theo Liên Hợp Quốc, căng thẳng nguồn nước diễn ra ngày càng nghiêm trọng ở nhiều khu vực trên thế giới, ảnh hưởng trực tiếp đến sản xuất, sinh hoạt và an ninh lương thực. Trong bối cảnh đó, Việt Nam nói chung và khu vực Tây Nguyên nói riêng cũng nằm trong nhóm khu vực thường xuyên chịu tác động của hạn hán và thiếu nước, đặc biệt trong mùa khô.

Để ứng phó với tình trạng này, nhiều quốc gia đã triển khai các giải pháp trữ nước quy mô lớn và đồng bộ. Điển hình như đập Grand Coulee tại Hoa Kỳ với vai trò điều tiết và tích trữ nước phục vụ nông nghiệp; hệ thống thu gom và trữ nước mưa tại các khu vực khô hạn; hệ thống đê, kè và điều tiết nước Everglades kết hợp bảo vệ hệ sinh thái; hay mô hình bổ cập nước ngầm tại Kyushu của Nhật Bản nhằm duy trì nguồn nước dưới đất trong mùa khô.

Tây Nguyên hiện thuộc phạm vi 4 tỉnh gồm Quảng Ngãi, Gia Lai, Đắk Lắk và Lâm Đồng, có diện tích khoảng 54.548 km² với dân số hơn 6,2 triệu người. Khu vực này nằm phía Tây dãy Trường Sơn, gồm nhiều cao nguyên liền kề có độ cao từ 500–1.500 m, địa hình thấp dần từ Đông sang Tây. Đặc điểm địa hình cao nguyên xen núi ảnh hưởng mạnh đến khí hậu và nguồn nước trong khu vực.

Tây Nguyên có 4 hệ thống sông chính gồm lưu vực thượng sông Ba, sông Sê San, sông Srêpốk và thượng nguồn sông Đồng Nai. Tổng lượng dòng chảy mặt của khu vực khoảng 56 tỷ m³/năm, trong khi trữ lượng khai thác tiềm năng nước dưới đất khoảng 6,75 tỷ m³/năm. Đây là nguồn tài nguyên nước tương đối phong phú so với nhiều khu vực khác trong cả nước.

Tuy nhiên, nguồn nước tại Tây Nguyên phân bố rất không đồng đều theo thời gian. Phần lớn lượng nước tập trung vào mùa mưa, còn mùa khô kéo dài từ tháng 12 đến tháng 4 năm sau thường xuyên xảy ra thiếu nước nghiêm trọng. Mặc dù lượng mưa trung bình năm dao động từ 1.600–2.500 mm, khả năng tích trữ và điều tiết nước còn hạn chế khiến nhiều khu vực vẫn thường xuyên xảy ra hạn hán. Bên cạnh đó, biến đổi khí hậu, suy giảm rừng đầu nguồn, gia tăng nhu cầu sử dụng nước và khai thác nước ngầm đang làm gia tăng nguy cơ mất an ninh nguồn nước trong tương lai.

Thực tế những năm gần đây cho thấy, hạn hán tại Tây Nguyên ngày càng diễn biến nghiêm trọng. Đắk Lắk là địa phương chịu tác động lớn trong các năm hạn nặng như 2016, 2020 và 2024. Riêng năm 2016 có gần 37.000 ha cây trồng bị hạn, thiệt hại khoảng 1.110 tỷ đồng và khoảng 21.000 hộ dân thiếu nước sinh hoạt. Gia Lai ghi nhận hơn 11.500 ha cây trồng bị ảnh hưởng năm 2016 và hơn 9.000 ha vào năm 2020; nhiều hồ đập tiếp tục khô cạn trong năm 2024. Kon Tum và Đắk Nông cũng chịu ảnh hưởng nặng nề khi hàng nghìn hecta lúa, cà phê và hồ tiêu thiếu nước nghiêm trọng. Riêng năm 2020, Đắk Nông có khoảng 24.900 ha cây trồng bị ảnh hưởng bởi hạn hán.

Theo các chuyên gia, nguy cơ thiếu hụt khoảng 5,5 tỷ m³ nước mỗi năm vào năm 2030 là hoàn toàn có thể xảy ra nếu không có giải pháp tổng thể và đồng bộ. Điều này đòi hỏi phải xây dựng chiến lược trữ nước từ quy mô hộ gia đình đến quy mô vùng nhằm đảm bảo an ninh nguồn nước lâu dài.

Định hướng tổng thể trong trữ nước và sử dụng hiệu quả tài nguyên nước

Trước áp lực ngày càng lớn về thiếu nước, mục tiêu trọng tâm của các giải pháp trữ nước tại Tây Nguyên là đảm bảo an ninh nguồn nước, chủ động thích ứng với hạn hán và biến đổi khí hậu; nâng cao hiệu quả sử dụng nước cho nông nghiệp, sinh hoạt và sản xuất; đồng thời hài hòa lợi ích kinh tế, xã hội và môi trường. Bên cạnh đó, cần tăng cường quản lý, giám sát và điều phối nguồn nước theo hướng liên vùng, liên lưu vực sông.

Theo định hướng chung, việc quản lý tài nguyên nước tại Tây Nguyên cần được triển khai theo hướng quản lý tổng hợp, phát triển hệ thống trữ nước đa quy mô, từ các hồ chứa lớn, vừa và nhỏ đến các mô hình trữ nước hộ gia đình và thu gom nước mưa. Đồng thời phải kết hợp đồng bộ giữa giải pháp công trình và phi công trình nhằm tối ưu hiệu quả sử dụng nước và thích ứng với biến đổi khí hậu.

Một trong những giải pháp quan trọng là phát triển các công trình trữ nước phù hợp với từng địa phương nhằm tăng khả năng tích trữ và điều tiết nước trong mùa khô. Cùng với đó là tận dụng và nâng cao khả năng trữ nước tự nhiên thông qua việc nạo vét ao hồ, kênh mương hiện có; khơi thông dòng chảy nội đồng và đẩy mạnh thu gom, trữ nước mưa quy mô hộ dân.

Bên cạnh giải pháp công trình, việc sử dụng nước tiết kiệm và hiệu quả giữ vai trò then chốt. Các mô hình tưới tiết kiệm như tưới nhỏ giọt, tưới phun mưa cần được mở rộng nhằm giảm nhu cầu khai thác nước và nâng cao hiệu quả sản xuất nông nghiệp. Đồng thời, cần chuyển đổi cơ cấu cây trồng phù hợp với điều kiện nguồn nước của từng địa phương.

Ngoài ra, cần tăng cường quản lý và điều phối nguồn nước liên vùng thông qua vận hành liên hồ chứa trên các lưu vực sông; đồng thời xây dựng hệ thống chia sẻ dữ liệu, dự báo và cảnh báo hạn hán nhằm nâng cao hiệu quả quản lý tài nguyên nước.

Giải pháp căn cơ: Bảo vệ rừng, bổ cập nước ngầm và phát triển mô hình trữ nước đa quy mô

Theo các chuyên gia tài nguyên nước, muốn đảm bảo an ninh nguồn nước bền vững cho Tây Nguyên cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp mang tính căn cơ và lâu dài.

Trước hết, cần tiếp tục đầu tư xây dựng mới và nâng cấp hệ thống hồ chứa, đập dâng nhằm tăng khả năng tích nước mùa mưa và điều tiết cấp nước mùa khô. Đây là giải pháp quan trọng nhằm giảm áp lực khai thác nước ngầm và đảm bảo nguồn nước cho sản xuất, sinh hoạt.

Song song với đó là phát triển mạnh các mô hình trữ nước phân tán quy mô hộ gia đình như ao hộ dân, bể chứa nước mưa, hồ nhỏ phục vụ tưới cà phê và cây công nghiệp. Đây được xem là giải pháp phù hợp với điều kiện sản xuất phân tán đặc thù của Tây Nguyên.

Một giải pháp đặc biệt quan trọng khác là bảo vệ và phục hồi rừng đầu nguồn nhằm tăng khả năng giữ nước tự nhiên, giảm suy giảm dòng chảy mùa khô và tăng bổ cập nước ngầm. Thực tế cho thấy, suy giảm độ che phủ rừng trong nhiều năm qua đã làm gia tăng nguy cơ hạn hán, xói mòn đất, cháy rừng và sa mạc hóa tại nhiều khu vực Tây Nguyên.

Ngoài ra, cần đẩy mạnh các giải pháp bổ cập nước ngầm thông qua tăng khả năng thấm nước tự nhiên, xây dựng các vùng bổ cập nhân tạo và kiểm soát chặt chẽ hoạt động khai thác nước dưới đất. Việc bảo vệ chất lượng nguồn nước ngầm cũng có ý nghĩa quan trọng nhằm duy trì nguồn nước ổn định cho mùa khô.

Cùng với đó, việc quản lý vận hành liên hồ chứa cần được thực hiện theo lưu vực sông, kết hợp hài hòa giữa thủy lợi và thủy điện nhằm tối ưu hiệu quả điều tiết nguồn nước và hỗ trợ cấp nước cho vùng hạ du trong mùa khô.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng cực đoan, việc triển khai đồng bộ các giải pháp tổng thể trữ nước sẽ không chỉ giúp Tây Nguyên chủ động ứng phó với hạn hán và thiếu nước mà còn góp phần quan trọng vào phát triển kinh tế - xã hội bền vững, bảo vệ hệ sinh thái, ổn định đời sống người dân và đảm bảo an ninh tài nguyên nước quốc gia trong dài hạn.

THỰC HIỆN:

PGS. TS Dương Hồng Sơn - Viện Khoa Học Tài Nguyên Nước - Trung Tâm Quy Hoạch Và Điều Tra Tài Nguyên Nước Quốc Gia