Biến đổi khí hậu

Đảo nhiệt đô thị (Bài 1): Thành phố đang nóng lên - Khi bê tông giữ nhiệt thay cho cây xanh

• 09:15 22/06/2026

Hiện tượng đảo nhiệt đô thị không còn là khái niệm xa lạ trong các nghiên cứu khí hậu mà đang hiện hữu rõ rệt trong đời sống hàng ngày của hàng triệu người dân.

LTS: Giữa những khối bê tông ken đặc, dòng xe nối dài trong khói bụi và nhịp sống đô thị ngày càng ngột ngạt, một “cơn sốt” vô hình đang âm thầm bao trùm lên các thành phố lớn. Đó không chỉ là cảm giác oi bức của mùa hè, mà là hiện tượng “đảo nhiệt đô thị” – hệ quả của quá trình đô thị hóa thiếu cân bằng, khi cây xanh bị thu hẹp, mặt nước dần biến mất và bê tông hóa ngày càng lấn át tự nhiên.

Tại Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh và nhiều đô thị lớn khác, nền nhiệt tại khu vực trung tâm thường cao hơn vùng ven từ 3 - 7 độ C, thậm chí có thời điểm chênh lệch lớn hơn vào các đợt nắng nóng cực đoan. Nhiệt lượng tích tụ từ mặt đường, cao ốc, phương tiện giao thông và hoạt động sản xuất không chỉ làm biến đổi vi khí hậu đô thị mà còn kéo theo hàng loạt hệ lụy về sức khỏe, môi trường, tiêu thụ năng lượng và chất lượng sống của người dân.

Đáng lo ngại hơn, đảo nhiệt đô thị không còn là câu chuyện của tương lai. Nó đang hiện hữu từng ngày qua những đợt nắng nóng kéo dài, những con phố hầm hập hơi nóng về đêm, những khu dân cư thiếu không gian xanh và những áp lực ngày càng lớn lên hệ thống hạ tầng đô thị.

Chuyên đề “Đảo nhiệt đô thị: Cơn sốt âm thầm giữa bê tông và khói bụi” của Tạp chí Môi trường và Cuộc sống sẽ đi sâu phân tích thực trạng, nguyên nhân và những tác động đa chiều của hiện tượng này tại các đô thị lớn; đồng thời ghi nhận ý kiến chuyên gia, cơ quan quản lý và đề xuất các giải pháp hướng tới phát triển đô thị xanh, thích ứng biến đổi khí hậu và bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Giữa những ngày nắng nóng cực đoan, nhiều tuyến phố tại Hà Nội và TP.HCM như bị nung chảy dưới lớp bê tông, nhựa đường và khí thải dày đặc. Nhiệt độ ngoài trời có thời điểm vượt ngưỡng 40 độ C, trong khi nhiệt độ bề mặt tại nhiều khu vực nội đô còn cao hơn từ 5 – 10 độ C.

Hiện tượng đảo nhiệt đô thị không còn là khái niệm xa lạ trong các nghiên cứu khí hậu mà đang hiện hữu rõ rệt trong đời sống hàng ngày của hàng triệu người dân. Đằng sau “cơn sốt” âm thầm ấy là hệ quả của quá trình đô thị hóa nóng vội, thiếu không gian xanh và sự gia tăng áp lực môi trường tại các thành phố lớn.

Những “điểm nóng” giữa lòng đô thị

11 giờ trưa, tuyến đường Nguyễn Trãi (Hà Nội) gần như không còn bóng người đi bộ. Hơi nóng từ mặt đường nhựa hắt lên bỏng rát, hòa lẫn với khí nóng từ hàng nghìn phương tiện giao thông khiến không khí trở nên ngột ngạt. Dưới chân các tòa nhà cao tầng phủ kín kính phản quang, nền nhiệt như bị giữ lại giữa những khối bê tông khổng lồ.

“Tôi chạy xe ngoài đường khoảng 20 phút là cảm giác như bị thiêu đốt. Nhiều lúc đứng chờ đèn đỏ mà hoa mắt vì nóng”, anh Nguyễn Văn Hùng, một tài xế công nghệ tại Hà Nội chia sẻ.

Không chỉ Hà Nội, TP.HCM cũng đang chứng kiến những đợt nóng kéo dài bất thường. Tại các quận trung tâm, nhiệt độ bề mặt nhiều thời điểm cao vượt xa khu vực ngoại thành. Các mái tôn, bãi đỗ xe, cao ốc kính và mặt đường nhựa hấp thụ nhiệt suốt cả ngày rồi tiếp tục tỏa nhiệt vào ban đêm khiến thành phố gần như không có thời gian “hạ nhiệt”.

Theo các chuyên gia khí tượng, đây là biểu hiện điển hình của hiện tượng đảo nhiệt đô thị khi nhiệt độ tại khu vực đô thị cao hơn đáng kể so với vùng ngoại ô hoặc nông thôn lân cận. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ mật độ bê tông hóa quá lớn, thiếu cây xanh, thiếu mặt nước và hoạt động giao thông - xây dựng diễn ra với cường độ cao.

Theo chuyên gia khí hậu đô thị, hiện tượng đảo nhiệt tại các thành phố lớn ở Việt Nam đang ngày càng rõ rệt do tốc độ bê tông hóa vượt xa tốc độ phát triển không gian xanh.

Trước đây, sự chênh lệch nhiệt độ giữa nội đô và ngoại thành chưa quá lớn. Nhưng hiện nay, tại nhiều khu vực trung tâm Hà Nội hay TP.HCM, nhiệt độ bề mặt có thể cao hơn vùng ven từ 5 - 10 độ C. Đó là dấu hiệu cho thấy đô thị đang mất dần khả năng tự điều hòa nhiệt.

Theo các chuyên gia, các vật liệu như bê tông, kính và nhựa đường có khả năng hấp thụ nhiệt rất mạnh vào ban ngày rồi phát tán nhiệt chậm vào ban đêm, khiến thành phố luôn trong tình trạng oi nóng kéo dài.

Nếu như tại vùng nông thôn, cây xanh và đất tự nhiên có khả năng hấp thụ, giữ nước và điều hòa nhiệt thì tại đô thị, phần lớn bề mặt đã bị thay thế bằng bê tông, nhựa đường và kính. Những vật liệu này hấp thụ nhiệt rất mạnh vào ban ngày rồi nhả nhiệt chậm vào ban đêm, khiến nhiệt độ luôn duy trì ở mức cao.

Nhiều nghiên cứu cho thấy, tại các đô thị lớn của Việt Nam, nhiệt độ bề mặt ở khu vực trung tâm có thể cao hơn vùng ven từ 5 – 10 độ C. Đặc biệt, tại các khu vực thiếu cây xanh hoặc tập trung nhiều cao ốc, sự chênh lệch nhiệt độ càng rõ rệt.

Điều đáng lo ngại là hiện tượng đảo nhiệt không chỉ xảy ra vào mùa hè. Ngay cả trong những tháng chuyển mùa, nhiều khu vực nội đô vẫn duy trì nền nhiệt cao bất thường do hiệu ứng tích tụ nhiệt kéo dài.

Quan sát thực tế cho thấy, những nơi có mật độ cây xanh dày như công viên, hồ nước hay khu vực ven sông luôn mát hơn đáng kể so với các khu dân cư bê tông hóa. Tuy nhiên, tại nhiều đô thị lớn hiện nay, không gian xanh đang ngày càng bị thu hẹp trước áp lực phát triển hạ tầng và bất động sản.

Không khó để bắt gặp những khu đô thị mới mọc lên san sát nhưng thiếu công viên, thiếu hồ điều hòa và gần như không có khoảng trống cho cây xanh phát triển. Trong khi đó, lượng phương tiện giao thông cá nhân tiếp tục gia tăng khiến lượng nhiệt và khí thải phát sinh ngày càng lớn.

Các chuyên gia cảnh báo, nếu không có giải pháp kiểm soát kịp thời, đảo nhiệt đô thị sẽ ngày càng nghiêm trọng hơn trong bối cảnh biến đổi khí hậu toàn cầu đang khiến các đợt nắng nóng cực đoan xuất hiện với tần suất dày hơn.

Vì sao đô thị ngày càng nóng lên?

Trong nhiều năm qua, tốc độ đô thị hóa tại Việt Nam diễn ra rất nhanh. Hàng loạt khu đô thị, cao ốc, trung tâm thương mại và tuyến giao thông mới liên tục được xây dựng. Tuy nhiên, đi cùng với sự phát triển ấy là quá trình bê tông hóa ngày càng mạnh mẽ.

Tại nhiều thành phố lớn, diện tích cây xanh và mặt nước đang giảm dần, nhường chỗ cho nhà cao tầng và hạ tầng giao thông. Những khoảng đất trống tự nhiên vốn có vai trò điều hòa nhiệt bị thay thế bởi bê tông và nhựa đường – các vật liệu hấp thụ nhiệt mạnh.

Theo các chuyên gia môi trường, bê tông và nhựa đường có khả năng giữ nhiệt rất cao. Ban ngày, chúng hấp thụ lượng lớn bức xạ mặt trời. Đến tối, nhiệt lượng này tiếp tục được giải phóng khiến nhiệt độ trong đô thị không giảm sâu như khu vực ngoại thành.

TS Hoàng Dương Tùng, Chủ tịch Mạng lưới Không khí sạch Việt Nam cho rằng, đảo nhiệt đô thị không chỉ xuất phát từ yếu tố khí hậu mà còn đến từ cách con người phát triển đô thị trong nhiều năm qua.

“Chúng ta đang phát triển đô thị theo hướng gia tăng mật độ bê tông nhưng lại thiếu không gian xanh, thiếu mặt nước và thiếu hành lang thông gió tự nhiên. Điều này khiến nhiệt bị giữ lại trong thành phố thay vì được giải phóng ra môi trường xung quanh”, ông Tùng phân tích.

“Có thể nói, giao thông và bê tông hóa đang cộng hưởng với biến đổi khí hậu để khiến các đô thị ngày càng ngột ngạt hơn”, ông nhấn mạnh.

Một nguyên nhân khác là việc sử dụng điều hòa nhiệt độ ngày càng phổ biến. Trong khi bên trong các tòa nhà được làm mát thì phần nhiệt thải từ hệ thống điều hòa lại tiếp tục xả ra môi trường bên ngoài.

Tại các khu phố tập trung dày đặc nhà cao tầng, hiện tượng “hẻm nhiệt” cũng xuất hiện ngày càng rõ. Các khối nhà bê tông san sát làm cản trở lưu thông gió tự nhiên, khiến nhiệt bị giữ lại trong không gian hẹp giữa các tòa nhà.

Không chỉ vậy, nhiều công trình hiện đại sử dụng kính phản quang diện tích lớn. Dù tạo cảm giác sang trọng, nhưng các bề mặt kính này lại phản xạ và khuếch đại nhiệt, làm tăng nhiệt độ môi trường xung quanh.

Theo giới chuyên môn, quy hoạch đô thị tại nhiều nơi vẫn đang ưu tiên phát triển hạ tầng và mật độ xây dựng hơn là khả năng thích ứng khí hậu. Nhiều khu đô thị thiếu hành lang gió, thiếu công viên và thiếu hồ điều hòa.

Trong khi đó, biến đổi khí hậu toàn cầu đang khiến nền nhiệt trung bình tăng lên, làm cho hiện tượng đảo nhiệt trở nên nghiêm trọng hơn. Các đợt nắng nóng kéo dài không còn là hiện tượng bất thường mà đang dần trở thành trạng thái thường xuyên tại nhiều đô thị.

Đáng chú ý, tác động của đảo nhiệt không chỉ dừng ở cảm giác nóng bức. Nhiệt độ cao kéo theo nhu cầu sử dụng điện tăng mạnh, đặc biệt là điện cho điều hòa và làm mát. Điều này tạo áp lực lớn lên hệ thống năng lượng đô thị.

Khi tiêu thụ điện tăng, lượng phát thải khí nhà kính cũng tăng theo, tiếp tục góp phần làm nóng môi trường. Một vòng luẩn quẩn đang hình thành: Đô thị càng nóng thì nhu cầu làm mát càng cao, càng tiêu tốn năng lượng và càng phát sinh thêm nhiệt thải.

Nhiều chuyên gia cho rằng, nếu không thay đổi cách phát triển đô thị, các thành phố lớn sẽ ngày càng trở nên ngột ngạt và khó sống hơn trong tương lai gần.

Khi “cơn sốt” đô thị trở thành khủng hoảng môi trường

Đảo nhiệt đô thị không chỉ là câu chuyện của nhiệt độ. Đằng sau cái nóng là hàng loạt hệ lụy về sức khỏe, môi trường và chất lượng sống.

Những người chịu ảnh hưởng nặng nề nhất thường là lao động ngoài trời như công nhân xây dựng, shipper, công nhân vệ sinh môi trường hay người bán hàng rong. Họ phải làm việc nhiều giờ dưới nền nhiệt cao, đối mặt với nguy cơ kiệt sức, say nắng và các bệnh liên quan đến tim mạch, hô hấp.

“Tầm trưa là mặt đường nóng hầm hập. Có hôm tôi cảm giác khó thở vì vừa nóng vừa bụi”, chị Lê Thị H., công nhân vệ sinh môi trường tại TP.HCM chia sẻ.

Tại nhiều khu nhà trọ công nhân hoặc khu dân cư nghèo, mái tôn hấp thụ nhiệt khiến nhiệt độ trong phòng tăng cao ngột ngạt. Nhiều người phải thức trắng đêm vì nóng, dù đã sử dụng quạt máy liên tục.

Không gian sống nóng bức kéo dài cũng ảnh hưởng tới sức khỏe tinh thần, giấc ngủ và hiệu suất lao động. Trẻ em và người cao tuổi là những nhóm dễ bị tổn thương nhất trước các đợt nắng nóng cực đoan.

Bên cạnh đó, nhiệt độ cao còn làm gia tăng ô nhiễm không khí. Dưới tác động của nhiệt và ánh nắng mạnh, các phản ứng hóa học trong khí quyển diễn ra nhanh hơn, làm tăng nồng độ bụi mịn và ozone tầng thấp là những tác nhân nguy hiểm đối với hệ hô hấp.

Nhiều chuyên gia nhận định, đảo nhiệt đô thị đang trở thành một dạng “ô nhiễm vô hình” nhưng tác động rất lớn tới sức khỏe cộng đồng.

KTS Trần Ngọc Chính, nguyên Thứ trưởng Bộ Xây dựng cho rằng, nhiều đô thị hiện nay đang thiếu tư duy quy hoạch thích ứng khí hậu.

“Trong những năm gần đây, khi nhu cầu của người dân đô thị có xu hướng tiêu dùng ổn định và xanh hóa đời sống thì nhiều dự án đã chú trọng đầu tư vào cảnh quan, dành phần lớn quỹ đất để phát triển các không gian xanh, xây dựng lối sống thân thiện với môi trường.

Tuy nhiên, bên cạnh đó, ngay trong lòng Thủ đô Hà Nội, khi hàng loạt khu chung cư, nhà ở cao tầng mọc lên thì diện tích đất dành cho cây xanh hầu như chỉ tồn tại trên bản vẽ. Thực tế, các chủ đầu tư chỉ chú trọng tận dụng diện tích đất để xây dựng các hạng mục công trình mà ít quan tâm tới hạ tầng nói chung. Nhiều dự án thường tận dụng hạ tầng cây xanh có sẵn để hợp thức hóa thực trạng thiếu cây xanh tại dự án của mình.”, ông Chính nói.

Theo ông, nếu không kiểm soát tốt quá trình đô thị hóa, hiện tượng đảo nhiệt sẽ ngày càng nghiêm trọng hơn trong tương lai.

“Đảo nhiệt không chỉ gây nóng bức mà còn kéo theo áp lực về năng lượng, sức khỏe cộng đồng và chất lượng sống. Đây cần được xem là một vấn đề môi trường đô thị cấp bách”, vị chuyên gia cảnh báo.

Đáng nói, hiện tượng này còn phản ánh những bất cập trong quá trình phát triển đô thị hiện nay. Trong nhiều năm, không ít địa phương chạy theo tốc độ xây dựng mà chưa chú trọng đúng mức tới yếu tố sinh thái và khả năng chống chịu khí hậu.

Việc thiếu quy hoạch không gian xanh, san lấp ao hồ, thu hẹp mặt nước tự nhiên và gia tăng mật độ bê tông đã khiến các thành phố dần đánh mất khả năng tự điều hòa nhiệt.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng nghiêm trọng, các chuyên gia cho rằng việc thích ứng nhiệt cần được xem là một ưu tiên trong quy hoạch đô thị. Nếu không có những giải pháp mạnh mẽ từ bây giờ, các thành phố sẽ phải đối mặt với nguy cơ khủng hoảng nhiệt trong tương lai.

Nhiều quốc gia trên thế giới đã bắt đầu áp dụng các giải pháp như phát triển mái nhà xanh, tăng diện tích cây xanh công cộng, sử dụng vật liệu phản xạ nhiệt và mở rộng giao thông công cộng nhằm giảm hiệu ứng đảo nhiệt.

Đối với Việt Nam, đây không còn là câu chuyện của tương lai mà là vấn đề đang hiện hữu từng ngày. Khi những khoảng xanh dần bị thay thế bằng bê tông và khói bụi, các đô thị cũng đang nóng lên theo đúng nghĩa đen.

Các chuyên gia nhận định, nếu các đô thị tiếp tục phát triển theo hướng bê tông hóa dày đặc mà thiếu không gian xanh, thiếu mặt nước và thiếu quy hoạch khí hậu, thì những đợt nắng nóng cực đoan trong tương lai sẽ còn khắc nghiệt hơn rất nhiều. Khi đó, đảo nhiệt đô thị sẽ không còn là hiện tượng môi trường đơn lẻ mà trở thành một cuộc khủng hoảng chất lượng sống thực sự.

“Cơn sốt” ấy đang diễn ra âm thầm nhưng dai dẳng, len lỏi trong từng con phố, từng khu nhà và từng nhịp sống đô thị. Và nếu không kịp thời “hạ nhiệt” cho thành phố, cái giá phải trả sẽ không chỉ là những mùa hè nóng hơn, mà còn là sự suy giảm chất lượng sống của hàng triệu cư dân đô thị.

THỰC HIỆN: THU HÀ

Thích ứng với biến đổi khí hậu - Bài 1: Biến đổi khí hậu và yêu cầu cấp bách của chuyển đổi mô hình phát triển