Bảo vệ môi trường

Thích ứng với biến đổi khí hậu - Bài 4: Sức mạnh từ cộng đồng và doanh nghiệp

Thu Trinh • 18:30 04/06/2026

Biến đổi khí hậu đang trở thành một trong những thách thức nghiêm trọng nhất đối với sự phát triển bền vững của nhân loại trong thế kỷ XXI. Những hiện tượng thời tiết cực đoan như nắng nóng kéo dài, mưa lớn bất thường, bão mạnh, hạn hán, xâm nhập mặn, sạt lở đất, nước biển dâng… diễn ra với tần suất và cường độ ngày càng gia tăng, tác động sâu rộng đến môi trường, kinh tế và đời sống xã hội trên phạm vi toàn cầu.

Biến đổi khí hậu đang làm gia tăng thiên tai, suy giảm tài nguyên, đe dọa an ninh lương thực, nguồn nước và gia tăng bất bình đẳng xã hội. Đây không còn là thách thức của riêng quốc gia nào mà là vấn đề toàn cầu, đòi hỏi sự chung tay của Chính phủ, doanh nghiệp, cộng đồng và mỗi người dân.

Tại Việt Nam, thích ứng với biến đổi khí hậu đang trở thành động lực thúc đẩy chuyển đổi mô hình tăng trưởng theo hướng xanh và bền vững. Thông qua các giải pháp như chuyển đổi năng lượng, phát triển kinh tế tuần hoàn, nông nghiệp sinh thái, đô thị xanh và sản xuất xanh, Việt Nam từng bước hiện thực hóa cam kết phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050. Đồng thời, nhiều mô hình sống xanh và cộng đồng thích ứng khí hậu đang lan tỏa mạnh mẽ, góp phần thúc đẩy tăng trưởng xanh và phát triển bền vững.

Hành động khí hậu cần sự chung tay của toàn xã hội

Những năm gần đây, biến đổi khí hậu đã hiện hữu rõ nét trong đời sống với hàng loạt hiện tượng thời tiết cực đoan diễn ra trên phạm vi toàn cầu. Việt Nam là một trong những quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề nhất bởi biến đổi khí hậu khi thường xuyên đối mặt với bão mạnh, nắng nóng kéo dài, hạn hán, xâm nhập mặn, sạt lở đất và ngập úng đô thị. Từ các đợt nắng nóng kéo dài tại miền Bắc và miền Trung, tình trạng xâm nhập mặn ở Đồng bằng sông Cửu Long, đến sạt lở đất tại khu vực miền núi phía Bắc hay ngập úng đô thị sau mưa lớn… tất cả đang cho thấy tính cấp bách của việc thích ứng khí hậu.

“
Theo Ngân hàng Thế giới (World Bank), biến đổi khí hậu có thể khiến Việt Nam thiệt hại khoảng 12 - 14,5% GDP mỗi năm vào năm 2050 nếu không có các giải pháp thích ứng hiệu quả.

Biến đổi khí hậu còn đe dọa an ninh nguồn nước, an ninh lương thực, sức khỏe cộng đồng và sinh kế của hàng triệu người dân, đặc biệt tại các khu vực ven biển và miền núi.

Tại Hội nghị COP26, Việt Nam cam kết đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050. Tại đây, Nguyên Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính đã nhấn mạnh: “Ứng phó với biến đổi khí hậu và phục hồi tự nhiên phải trở thành ưu tiên cao nhất trong mọi quyết sách phát triển”.

Điều đó cho thấy, ứng phó với biến đổi khí hậu không thể chỉ dựa vào các chính sách quản lý nhà nước mà cần sự chung tay của toàn xã hội. Từ doanh nghiệp, trường học, khu dân cư đến từng hộ gia đình đều có vai trò quan trọng trong quá trình chuyển đổi xanh.

Các chuyên gia môi trường nhận định, hành động khí hậu hiệu quả phải bắt đầu từ thay đổi nhận thức và lối sống của cộng đồng. Việt Nam cần huy động sự tham gia của toàn xã hội thay vì chỉ dựa vào nguồn lực Nhà nước. Việc tiết kiệm năng lượng, giảm sử dụng nhựa dùng một lần, phân loại rác tại nguồn hay ưu tiên tiêu dùng xanh đều góp phần giảm phát thải khí nhà kính và bảo vệ môi trường sống.

PGS.TS Nguyễn Thế Chinh – nguyên Viện trưởng Viện Chiến lược, Chính sách tài nguyên và môi trường nhận định: “Biến đổi khí hậu không còn là vấn đề môi trường đơn thuần mà đã trở thành vấn đề phát triển. Nếu không thay đổi mô hình tăng trưởng theo hướng xanh và bền vững thì thiệt hại kinh tế sẽ ngày càng lớn”.

Theo ông Chinh, phát triển kinh tế - xã hội kết hợp bảo vệ môi trường là một xu hướng tất yếu và là yêu cầu cấp bách trong bối cảnh biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường và suy thoái tài nguyên thiên nhiên đang diễn ra ngày càng nghiêm trọng như hiện nay. Hành động khí hậu hiệu quả phải bắt đầu từ thay đổi nhận thức và hành vi của doanh nghiệp, cộng đồng và từng người dân.

Doanh nghiệp giữ vai trò trung tâm trong chuyển đổi xanh

Trong tiến trình ứng phó biến đổi khí hậu, doanh nghiệp đang được xem là lực lượng then chốt thúc đẩy chuyển đổi mô hình sản xuất theo hướng tăng trưởng xanh, giảm phát thải thấp và kinh tế tuần hoàn. Nhiều doanh nghiệp Việt Nam đã chủ động đầu tư công nghệ sạch, sử dụng năng lượng tái tạo, giảm tiêu hao nguyên liệu và xây dựng chuỗi sản xuất xanh nhằm đáp ứng các tiêu chuẩn môi trường quốc tế.

Theo Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), các thị trường lớn như EU, Mỹ, Nhật Bản đang siết chặt tiêu chuẩn môi trường và phát thải carbon đối với hàng hóa nhập khẩu. Điều này đặt ra yêu cầu doanh nghiệp Việt Nam phải nhanh chóng chuyển đổi xanh nếu muốn duy trì năng lực cạnh tranh.

Đặc biệt, Cơ chế điều chỉnh carbon xuyên biên giới (CBAM) của Liên minh châu Âu sẽ bắt đầu áp dụng đầy đủ từ năm 2026 đối với nhiều ngành có mức phát thải cao như thép, xi măng, nhôm, điện và phân bón.

Theo ông Nguyễn Quang Vinh – Phó Chủ tịch VCCI, Chủ tịch Hội đồng Doanh nghiệp vì sự phát triển bền vững Việt Nam (VBCSD), việc áp dụng ESG (Môi trường, Xã hội và Quản trị) vào sản xuất kinh doanh đang là một trong những vấn đề đang nổi lên trên phạm vi toàn cầu, là đòi hỏi tất yếu của các doanh nghiệp hiện nay nếu muốn “nâng tầm” vị thế và gia tăng cơ hội tiếp cận khách hàng, mở rộng thị trường. Hiện tại khung pháp lý về ESG tại Việt Nam chưa nhiều, nhưng các quy định về ESG đã xuất hiện ở một số các quy định khác nhau. Tuy vậy, để thực hành ESG hiệu quả, việc đầu tiên là chúng ta cần phải thống nhất về mặt nhận thức liên quan đến ESG, đó là những vấn đề về môi trường, xã hội và quản trị doanh nghiệp, nhận thức được tầm quan trọng của những vấn đề này trong quá trình ra quyết định và ảnh hưởng như thế nào đối với hoạt động sản xuất kinh doanh, quá trình hoạch định chiến lược ngắn, trung và dài hạn của doanh nghiệp.

Tại Việt Nam, với 98% là doanh nghiệp nhỏ và vừa, nên việc nâng cao nhận thức kinh doanh bền vững, kinh doanh bao trùm gồm những nội hàm nào càng trở nên quan trọng, từ nhận thức đó sẽ đưa đến những hành động cụ thể, giúp doanh nghiệp tận dụng tốt hơn cơ hội tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu”

Đặc biệt, nếu doanh nghiệp thực hành tốt ESG thì sẽ thực hiện tốt các kế hoạch về môi trường, xã hội và quản trị, từ đó đáp ứng tốt hơn nhu cầu của người tiêu dùng trong bối cảnh hiện nay.

Nhiều doanh nghiệp lớn tại Việt Nam đã chủ động triển khai các chiến lược giảm phát thải, sử dụng năng lượng tái tạo và phát triển kinh tế tuần hoàn nhằm đáp ứng các tiêu chuẩn môi trường quốc tế.

Theo các chuyên gia kinh tế, xu hướng “xanh hóa” sản xuất không còn là lựa chọn mà đang trở thành yêu cầu bắt buộc để nâng cao năng lực cạnh tranh trong bối cảnh nhiều thị trường lớn như Liên minh châu Âu (EU) áp dụng cơ chế điều chỉnh carbon xuyên biên giới (CBAM).

“
Để đạt mục tiêu phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050, Việt Nam cần tăng tốc giảm phát thải ngay trong thập kỷ này và đẩy mạnh đầu tư vào năng lượng sạch, giao thông xanh và hạ tầng bền vững.
Báo cáo của Bloomberg NEF

Theo Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP), Việt Nam mỗi năm phát sinh khoảng 3,1 triệu tấn rác thải nhựa, trong đó có lượng lớn bị thất thoát ra môi trường biển.

Các chuyên gia nhận định, doanh nghiệp không chỉ là đối tượng thực hiện các quy định môi trường mà đang trở thành lực lượng dẫn dắt đổi mới sáng tạo trong lĩnh vực tăng trưởng xanh.

Theo ông Nguyễn Tuấn Quang – Phó Cục trưởng Cục Biến đổi khí hậu (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), quá trình chuyển đổi xanh sẽ mở ra nhiều cơ hội mới cho doanh nghiệp, đặc biệt trong lĩnh vực năng lượng tái tạo, tài chính xanh, công nghệ môi trường và kinh tế tuần hoàn.

Nhiều doanh nghiệp hiện đã triển khai mô hình văn phòng xanh, nhà máy xanh, sử dụng điện mặt trời áp mái, tái chế nước thải và giảm nhựa trong bao bì sản phẩm. Đây không chỉ là trách nhiệm xã hội mà còn là chiến lược phát triển bền vững lâu dài.

Thanh niên và tổ chức xã hội: Lực lượng tiên phong hành động vì khí hậu

Không chỉ doanh nghiệp, các tổ chức xã hội, đoàn thể và thanh niên cũng đang trở thành lực lượng tiên phong trong các hoạt động bảo vệ môi trường và thích ứng biến đổi khí hậu.

Trong những năm gần đây, nhiều chiến dịch cộng đồng như “Chống rác thải nhựa”, “Ngày Chủ nhật xanh”, “Đổi rác lấy cây xanh”, “Làm cho thế giới sạch hơn” hay “Trường học xanh” đã thu hút đông đảo người dân và giới trẻ tham gia.

Theo Trung ương Đoàn TNCS Hồ Chí Minh, chỉ riêng Chiến dịch Thanh niên tình nguyện hè năm 2025, tuổi trẻ cả nước đã trồng mới hơn 8 triệu cây xanh, triển khai hàng nghìn công trình bảo vệ môi trường và thu gom hàng chục nghìn tấn rác thải.

Các trường học cũng đang trở thành môi trường giáo dục ý thức bảo vệ môi trường cho thế hệ trẻ.

Nhiều mô hình “trường học xanh” đã được triển khai với các hoạt động phân loại rác, tái chế chất thải, hạn chế nhựa dùng một lần, trồng cây xanh và tiết kiệm điện nước.

Tại Lễ mít tinh hưởng ứng Ngày Quốc tế giảm nhẹ rủi ro thiên tai và Ngày ASEAN về Quản lý thiên tai năm 2025, do Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp cùng Trường Đại học Sư phạm Hà Nội và các tổ chức quốc tế tổ chức vào tối 13/10/2025, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hoàng Hiệp khẳng định: “ Sinh viên Trường Đại học Sư phạm Hà Nội - những thầy, cô giáo tương lai - chính là cầu nối giữa giữa giảng đường và cộng đồng, truyền tải kiến thức, kỹ năng về phòng, chống thiên tai cho thế hệ tương lai của đất nước”.

Quyền Trưởng Đại diện UNICEF tại Việt Nam- ông Ziad Nabulsi khẳng định: “Đầu tư vào giáo dục là khoản đầu tư bền vững nhất mà chúng ta có thể thực hiện để chống lại biến đổi khí hậu và giảm nhẹ rủi ro thiên tai. Khi một trẻ em học cách ứng phó an toàn với nguy hiểm, kiến thức đó sẽ tồn tại suốt đời, và sẽ được nhân rộng cho các gia đình và cộng đồng. Mỗi người trong số các bạn đều nắm giữ sức mạnh đó: biến kiến thức thành sự bảo vệ, nhận thức thành khả năng phục hồi và lòng trắc ẩn thành hành động”.

Theo Bộ Giáo dục và Đào tạo, giáo dục môi trường và biến đổi khí hậu đang từng bước được lồng ghép vào chương trình học nhằm hình thành lối sống xanh cho học sinh từ sớm.

Các tổ chức xã hội cũng đang tích cực tham gia truyền thông môi trường, hỗ trợ cộng đồng thích ứng thiên tai và thúc đẩy tiêu dùng bền vững.

Tại nhiều địa phương ven biển, các tổ chức phi chính phủ đã phối hợp với người dân trồng rừng ngập mặn, phục hồi hệ sinh thái và hỗ trợ sinh kế thích ứng với biến đổi khí hậu.

Theo Tổ chức Quốc tế về Bảo tồn thiên nhiên (WWF), rừng ngập mặn có khả năng hấp thụ carbon cao gấp 4 lần rừng trên cạn và đóng vai trò quan trọng trong bảo vệ bờ biển trước thiên tai.

Lan tỏa mô hình sống xanh từ cộng đồng dân cư

Một trong những điểm sáng trong hành động khí hậu hiện nay là sự lan tỏa của các mô hình cộng đồng xanh và lối sống thân thiện môi trường.

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, mỗi ngày Việt Nam phát sinh khoảng 60.000 tấn chất thải rắn sinh hoạt, trong đó gần 60% tập trung tại các đô thị lớn. Khối lượng rác ngày càng gia tăng đang tạo áp lực lớn lên hệ thống thu gom, xử lý, đồng thời làm gia tăng nguy cơ ô nhiễm môi trường nếu không có giải pháp quản lý hiệu quả. Trong bối cảnh đó, phân loại rác tại nguồn được xem là một trong những mắt xích quan trọng để giảm tải cho các bãi chôn lấp, thúc đẩy tái chế và phát triển kinh tế tuần hoàn.

Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 đã quy định rõ việc chất thải rắn sinh hoạt phải được phân loại tại nguồn thành các nhóm riêng biệt nhằm tăng khả năng tái sử dụng, tái chế và giảm lượng rác phải xử lý cuối cùng. Theo quy định, việc phân loại rác tại nguồn là trách nhiệm của từng hộ gia đình, cá nhân và cộng đồng dân cư.

Tại Hà Nội, từ tháng 06/2024, thành phố đã triển khai thí điểm phân loại rác tại nguồn tại 23 phường trong nội đô. Các loại rác được chia thành bốn nhóm gồm: rác tái chế, rác nguy hại, rác cồng kềnh và rác sinh hoạt thông thường. Nhiều khu dân cư tổ chức Các chương trình “đổi rác lấy quà”, thu gom pin cũ, chai nhựa, giấy vụn được tổ chức tại nhiều khu dân cư, nhận được sự quan tâm lớn của người dân.

Tại TP. Hồ Chí Minh, phong trào xây dựng “khu phố không rác”, “tuyến đường xanh – sạch – đẹp” đang được nhân rộng ở nhiều khu vực với sự tham gia của các tổ dân phố, hội phụ nữ, đoàn thanh niên và các tổ chức xã hội. Nhiều mô hình đã hình thành thói quen phân loại rác hữu cơ, rác tái chế ngay từ hộ gia đình, góp phần giảm đáng kể lượng rác phải vận chuyển đến các khu xử lý tập trung.

Không chỉ các đô thị đặc biệt, nhiều địa phương khác cũng đang ghi nhận những kết quả tích cực. Tại Đà Nẵng, sau 5 năm triển khai chương trình phân loại rác tại nguồn, 100% phường, xã trên địa bàn đã tổ chức thực hiện. Thành phố hiện có khoảng 93% hộ gia đình tham gia phân loại rác; gần 97% tổ dân phố và hơn 92% cơ sở sản xuất, kinh doanh thực hiện mô hình này. Nhờ đó, từ 15-20% lượng rác sinh hoạt phát sinh hằng ngày đã được tái chế hoặc tái sử dụng, góp phần giảm đáng kể lượng chất thải phải chôn lấp.

Tại nhiều địa phương như Quảng Ninh, Đồng Nai hay Cần Thơ, các mô hình “ngân hàng rác”, “đổi rác lấy cây xanh”, “ngày hội tái chế” cũng đang được triển khai rộng rãi. Nhiều cộng đồng dân cư đã bắt đầu coi đây là nguồn tài nguyên có thể tái sử dụng và tạo ra giá trị kinh tế.

Theo các chuyên gia môi trường, phân loại rác tại nguồn không chỉ giúp tiết kiệm chi phí thu gom, vận chuyển và xử lý mà còn là nền tảng quan trọng để phát triển ngành công nghiệp tái chế, thúc đẩy kinh tế tuần hoàn và giảm phát thải khí nhà kính. Khi rác hữu cơ được tách riêng để sản xuất phân compost, rác nhựa, giấy, kim loại được thu hồi để tái chế, lượng chất thải phải chôn lấp sẽ giảm đáng kể, qua đó hạn chế phát sinh khí methane – một trong những loại khí gây hiệu ứng nhà kính mạnh nhất hiện nay.

Du lịch sinh thái và đô thị xanh hướng tới phát triển bền vững

Song song với sản xuất xanh, nhiều địa phương đang thúc đẩy phát triển du lịch sinh thái và xây dựng đô thị xanh như một giải pháp quan trọng nhằm nâng cao chất lượng sống và hướng tới phát triển bền vững.

Tại Cù Lao Chàm (TP. Đà Nẵng), chương trình “Nói không với túi nilon” được triển khai từ năm 2009 đã giúp địa phương trở thành mô hình tiêu biểu về du lịch xanh. Nhờ giảm thiểu rác thải nhựa, bảo tồn hệ sinh thái biển và phát triển du lịch thân thiện với môi trường, Cù Lao Chàm ngày nay được xem là một trong những điểm đến sinh thái nổi bật của Việt Nam.

Tại Ninh Bình, khu danh thắng Tràng An – Di sản Văn hóa và Thiên nhiên thế giới, đang trở thành hình mẫu về phát triển du lịch gắn với bảo tồn hệ sinh thái đất ngập nước và cảnh quan độc đáo. Năm 2025, Ninh Bình đón trên 8 triệu lượt khách, trong đó phần lớn tập trung vào các sản phẩm du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng và du lịch trải nghiệm thiên nhiên.

Tại Quảng Ninh, Vịnh Hạ Long cũng đang từng bước chuyển đổi theo hướng du lịch xanh. Các hoạt động kiểm soát rác thải nhựa trên vịnh, giảm phát thải từ tàu du lịch và tăng cường bảo tồn cảnh quan thiên nhiên được triển khai mạnh mẽ. Năm 2025, Quảng Ninh đón trên 20 triệu lượt khách du lịch, trong đó Vịnh Hạ Long tiếp tục là điểm đến chủ lực, cho thấy xu hướng lựa chọn các sản phẩm du lịch gắn với thiên nhiên và phát triển bền vững ngày càng gia tăng.

Song song với phát triển du lịch xanh, nhiều đô thị lớn cũng đang nỗ lực xây dựng mô hình đô thị thích ứng với biến đổi khí hậu. Hà Nội hiện có trên 70 công viên, vườn hoa và hàng trăm hồ nước tự nhiên đóng vai trò điều hòa vi khí hậu cho thành phố. Thủ đô cũng đang đẩy mạnh phát triển hệ thống đường sắt đô thị và xe buýt công cộng nhằm giảm ùn tắc giao thông và phát thải khí nhà kính.

Tại Đà Nẵng, chiến lược “Thành phố môi trường” tiếp tục được triển khai với mục tiêu nâng tỷ lệ cây xanh đô thị, phát triển giao thông công cộng và thúc đẩy sử dụng năng lượng tái tạo. Trong khi đó, TP. Hồ Chí Minh đang thực hiện nhiều chương trình chống ngập, cải tạo kênh rạch và phát triển không gian xanh ven sông nhằm tăng khả năng chống chịu trước các hiện tượng thời tiết cực đoan.

Theo các chuyên gia quy hoạch đô thị, đô thị xanh không đơn thuần là thành phố có nhiều cây xanh, mà còn phải là nơi sử dụng hiệu quả tài nguyên, giảm phát thải carbon, phát triển hạ tầng bền vững và có khả năng thích ứng cao với biến đổi khí hậu. Đây cũng là xu hướng tất yếu trong quá trình phát triển của các quốc gia trên thế giới.

Truyền thông môi trường góp phần thay đổi hành vi xã hội

Các chuyên gia cho rằng, truyền thông môi trường đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong việc nâng cao nhận thức và thay đổi hành vi cộng đồng.

Những năm gần đây, các chiến dịch truyền thông về chống rác thải nhựa, tiết kiệm điện, tiêu dùng xanh hay bảo vệ đa dạng sinh học đã tạo hiệu ứng lan tỏa mạnh mẽ trong xã hội.

Đặc biệt, mạng xã hội đang trở thành công cụ quan trọng giúp giới trẻ lan tỏa thông điệp sống xanh và thúc đẩy các hoạt động vì môi trường.

Theo khảo sát của NielsenIQ Việt Nam, khoảng 86% người tiêu dùng Việt sẵn sàng chi trả cao hơn cho các sản phẩm thân thiện môi trường.

Điều này cho thấy nhận thức của xã hội về phát triển bền vững đang dần thay đổi theo hướng tích cực.

Các chuyên gia nhận định, thích ứng biến đổi khí hậu không chỉ là giải pháp ứng phó trước mắt mà còn là động lực thúc đẩy tăng trưởng xanh, đổi mới công nghệ và nâng cao chất lượng phát triển.

Để hiện thực hóa mục tiêu phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050, điều quan trọng nhất là sự chung tay của toàn xã hội.

Từ doanh nghiệp đầu tư công nghệ sạch, trường học giáo dục lối sống xanh, cộng đồng phân loại rác tại nguồn đến mỗi người dân giảm sử dụng nhựa dùng một lần… tất cả đều góp phần tạo nên sức mạnh hành động vì khí hậu.

Khi cộng đồng, doanh nghiệp và Nhà nước cùng đồng hành, tăng trưởng xanh sẽ không chỉ là mục tiêu phát triển mà còn trở thành nền tảng cho tương lai bền vững của đất nước và các thế hệ mai sau.

Người thực hiện: Thu Trinh