Emagazines

Đảo nhiệt đô thị “bào mòn” sức khỏe người dân ra sao? (Bài 2)

Thanh Thanh • 08:37 23/06/2026

Không chỉ khiến các đô thị trở nên ngột ngạt hơn, hiệu ứng đảo nhiệt đô thị đang âm thầm đẩy hàng triệu người dân vào vòng xoáy rủi ro sức khỏe.

Không chỉ khiến các đô thị trở nên ngột ngạt hơn, hiệu ứng đảo nhiệt đô thị đang âm thầm đẩy hàng triệu người dân vào vòng xoáy rủi ro sức khỏe. Từ say nắng, đột quỵ nhiệt, bệnh tim mạch, hô hấp đến mất ngủ, suy giảm sức đề kháng, những tác động của “cơn sốt bê tông” đang hiện hữu rõ nét nhất ở người lao động ngoài trời, người nghèo, trẻ em và người cao tuổi.

Giữa những khối bê tông, nhựa đường và các tòa nhà san sát, một “cơn sốt” vô hình đang âm thầm bao trùm nhiều đô thị Việt Nam. Không ồn ào như bão lũ, không dữ dội như thiên tai cực đoan, hiện tượng đảo nhiệt đô thị lại lặng lẽ len lỏi vào từng khu dân cư, từng con phố, từng mái nhà để rồi từng ngày bào mòn sức khỏe cộng đồng. Khi nhiệt độ tại khu vực nội đô cao hơn đáng kể so với vùng ven, người dân không chỉ đối mặt với cảm giác ngột ngạt, khó chịu mà còn đứng trước hàng loạt nguy cơ về tim mạch, hô hấp, đột quỵ nhiệt, rối loạn giấc ngủ và suy giảm chất lượng sống.

“

Đáng lo ngại hơn, những người phải mưu sinh ngoài trời, người nghèo sống trong các khu nhà trọ chật hẹp, trẻ em và người cao tuổi đang trở thành những nhóm chịu ảnh hưởng nặng nề nhất. Đảo nhiệt đô thị vì thế không còn đơn thuần là câu chuyện môi trường hay quy hoạch, mà đang trở thành một vấn đề sức khỏe cộng đồng hiện hữu tại các thành phố.

Áp lực nhiệt đè nặng lên những phận người mưu sinh ngoài trời

Những ngày hè, khi nhiệt độ ngoài trời tại nhiều đô thị miền Bắc và miền Trung vượt ngưỡng 40 độ C, các tuyến đường vẫn ken đặc người lao động đang tất bật mưu sinh. Trên mặt đường bỏng rát, dưới bức xạ nhiệt hắt lên từ lớp nhựa đường và bê tông, hàng nghìn shipper, công nhân xây dựng, công nhân vệ sinh môi trường, người bán hàng rong vẫn phải tiếp tục công việc của mình.

Giới chuyên môn gọi đây là “gánh nặng nhiệt” – tình trạng cơ thể phải liên tục chống chọi với nền nhiệt cao trong thời gian dài.

Các nghiên cứu quốc tế cho thấy dù nhiệt độ không khí chỉ dao động khoảng 31 – 35 độ C nhưng chỉ số nhiệt độ bức xạ trung bình tại những khu vực phơi nắng trực tiếp có thể lên tới 60 – 68 độ C. Sự kết hợp giữa nhiệt độ, độ ẩm và bức xạ mặt trời khiến khả năng điều hòa thân nhiệt của cơ thể bị quá tải, đẩy người lao động vào trạng thái căng thẳng nhiệt kéo dài.

11 giờ trưa tại một tuyến phố trung tâm Hà Nội, anh Nguyễn Văn Hùng (35 tuổi, tài xế xe ôm công nghệ) vừa tranh thủ uống chai nước lọc vừa lau những giọt mồ hôi chảy dài trên gương mặt đỏ bừng vì nắng nóng.

“Từ sáng đến trưa tôi chạy liên tục. Có những lúc cảm giác như đang đứng trước lò than. Mặt đường nóng hầm hập, hơi nóng từ xe cộ phả ra khiến người lúc nào cũng như bị thiêu đốt. Có hôm đang chạy thì hoa mắt, chóng mặt phải tấp xe vào nghỉ,” anh Hùng chia sẻ.

Không riêng các tài xế công nghệ, công nhân xây dựng cũng là nhóm thường xuyên đối mặt với nguy cơ sốc nhiệt. Dưới những công trình đang thi công, nhiệt lượng từ bê tông, sắt thép hấp thụ suốt nhiều giờ khiến môi trường lao động trở nên khắc nghiệt hơn gấp nhiều lần.

Theo các chuyên gia y tế, cơ thể con người có thể thích nghi với môi trường nóng trong một giới hạn nhất định. Tuy nhiên khi tiếp xúc với nhiệt độ quá cao kéo dài, khả năng tự làm mát bằng cơ chế tiết mồ hôi sẽ dần suy giảm. Đây là thời điểm các biến chứng nguy hiểm bắt đầu xuất hiện.

Không ít trường hợp người lao động vẫn cố gắng làm việc dù cơ thể đã phát đi tín hiệu cảnh báo. Sự chủ quan này có thể phải trả giá bằng sức khỏe, thậm chí là tính mạng.

Bác sĩ Vũ Minh Giang (Khoa Nội thận khớp, Bệnh viện 19-8) cho biết: “Khi chúng ta lao động cường độ cao dưới trời nắng, cơ thể sẽ tiết ra lượng mồ hôi khổng lồ để tự làm mát, kéo theo sự thất thoát lớn về nước và các chất điện giải”.

“Không dừng lại ở đó, việc sốc nhiệt và mất nước quá mức còn có thể gây ra tình trạng tiêu cơ vân (hủy hoại tế bào cơ), giải phóng chất độc vào máu làm tổn thương thận nặng nề hơn, thậm chí đe dọa trực tiếp đến tính mạng”, bác sĩ Giang cảnh báo.

Những đối tượng có nguy cơ cao nhất gồm shipper, công nhân xây dựng, công nhân vệ sinh môi trường, lao động tự do và những người có bệnh nền như tăng huyết áp, đái tháo đường hoặc bệnh thận mạn tính.

“Từ khoảng tháng 5 đến nay, phòng trọ gần như không khác gì cái lò hấp. Ban ngày đi làm đã nóng, tối về nằm trong phòng mái tôn còn ngột ngạt hơn. Có đêm 1 - 2 giờ sáng vẫn không ngủ nổi vì nóng”, chị Trần Thị Thùy (29 tuổi, công nhân may đang thuê trọ tại Hà Nội) cho biết.

Câu chuyện của chị Lan phản ánh thực trạng mà hàng chục nghìn lao động nhập cư đang phải đối mặt. Khi nhiệt độ đô thị tăng cao do hiệu ứng đảo nhiệt, những căn phòng trọ diện tích nhỏ, thiếu thông gió và được lợp bằng mái tôn trở thành “chiếc hộp giữ nhiệt” khổng lồ.

Không gian sống chật chội khiến cơ thể gần như không có cơ hội phục hồi sau một ngày dài tiếp xúc với nắng nóng. Tình trạng thiếu ngủ kéo dài, mệt mỏi mãn tính và suy giảm sức đề kháng đang trở thành vấn đề sức khỏe phổ biến ở nhóm lao động thu nhập thấp.

Từ "say nắng" đến "suy đa cơ quan": Những căn bệnh gia tăng trong mùa nóng

Trong nhiều năm, say nắng thường được xem là hiện tượng sức khỏe đơn thuần và có thể tự khỏi sau khi nghỉ ngơi. Tuy nhiên, các bác sĩ cho biết đây là quan niệm hết sức nguy hiểm.

Theo các bác sĩ, nhiều bệnh nhân nhập viện trong tình trạng nguy kịch vì đã bỏ qua những dấu hiệu ban đầu như mệt lả, đau đầu, chóng mặt, khát nhiều, da nóng đỏ, tim đập nhanh hay buồn nôn.

Khi thân nhiệt tăng trên 39 - 40 độ C kèm theo rối loạn ý thức, người bệnh đã bước vào giai đoạn sốc nhiệt nặng. Đây là tình trạng cấp cứu cần được xử lý ngay lập tức để tránh nguy cơ tổn thương não không hồi phục.

Không chỉ gây sốc nhiệt, nhiệt độ cực đoan còn làm gia tăng hàng loạt bệnh lý tim mạch. Các chuyên gia cho biết khi nhiệt độ môi trường tăng cao, tim phải hoạt động nhiều hơn để bơm máu ra ngoại vi nhằm giải nhiệt cho cơ thể.

Ở người khỏe mạnh, cơ chế này vẫn có thể duy trì trong một khoảng thời gian nhất định. Tuy nhiên với người cao tuổi hoặc người mắc bệnh tim mạch, tăng huyết áp, nguy cơ biến chứng sẽ tăng lên đáng kể.

Các nghiên cứu quốc tế cho thấy trong các đợt nắng nóng, nguy cơ nhập viện vì các bệnh lý tim mạch tăng khoảng 2,2%. Cứ mỗi 1 độ C tăng thêm trong thời tiết nắng nóng, tỷ lệ tử vong ở người từ 65 tuổi trở lên có thể tăng từ 2 - 5%.

Song song với bệnh tim mạch, các bệnh lý hô hấp cũng có xu hướng gia tăng trong điều kiện đảo nhiệt đô thị.

Nhiệt độ cao làm tăng tốc độ các phản ứng hóa học trong khí quyển, thúc đẩy hình thành ozone tầng thấp – một chất ô nhiễm nguy hiểm đối với sức khỏe con người. Khi kết hợp với khói bụi, khí thải giao thông và tình trạng không khí tù đọng giữa các khối nhà cao tầng, môi trường đô thị trở thành tác nhân kích thích các bệnh lý hô hấp.

Người mắc hen phế quản, viêm phổi tắc nghẽn mạn tính, viêm phế quản hay dị ứng đường hô hấp thường xuất hiện các đợt cấp nhiều hơn trong những ngày nắng nóng kéo dài.

Đáng lo ngại, tác động của nhiệt độ cao không chỉ dừng lại ở hệ tim mạch hay hô hấp mà còn ảnh hưởng đến chức năng thận.

Theo bác sĩ Vũ Minh Giang, mất nước kéo dài làm giảm lượng máu đến thận, gây suy giảm chức năng lọc. Trong những trường hợp nặng, người bệnh có thể bị suy thận cấp hoặc tiêu cơ vân – biến chứng có khả năng đe dọa tính mạng nếu không được điều trị kịp thời.

Các bác sĩ cảnh báo rằng nhiệt độ cực đoan đang biến nhiều bệnh lý vốn được xem là mãn tính thành những tình trạng cấp cứu nguy hiểm, đặc biệt tại các khu vực đô thị có mật độ bê tông hóa cao.

“Bất bình đẳng nhiệt”: Người nghèo trở thành nạn nhân dễ tổn thương nhất

Nếu đảo nhiệt đô thị là một “cơn sốt” đang bao trùm các thành phố thì không phải mọi người dân đều chịu đựng nó như nhau. Trong khi nhiều gia đình có điều kiện kinh tế có thể khép cửa, bật điều hòa và hạn chế ra ngoài vào những giờ nắng đỉnh điểm thì hàng triệu lao động thu nhập thấp lại gần như không có lựa chọn nào khác ngoài việc tiếp tục sống và làm việc giữa môi trường nhiệt độ cao.

“

Các nghiên cứu quốc tế ngày càng nhắc nhiều đến khái niệm “bất bình đẳng nhiệt” – tình trạng những nhóm dân cư thu nhập thấp thường phải sống trong các khu vực nóng hơn nhưng lại có ít khả năng tiếp cận các giải pháp làm mát nhất.

Tại các thành phố lớn của Việt Nam, điều này thể hiện rất rõ ở những khu nhà trọ công nhân, khu dân cư mật độ cao hoặc các xóm lao động nghèo nằm sâu trong các quận nội thành.

Những căn phòng chỉ vài mét vuông, được quây bằng tường gạch mỏng, lợp mái tôn, thiếu cây xanh và thông gió tự nhiên đang trở thành những “lò nung” khổng lồ mỗi khi nắng nóng kéo dài. Ban ngày, mái tôn hấp thụ nhiệt liên tục. Ban đêm, lượng nhiệt tích tụ ấy tiếp tục tỏa ngược xuống không gian sống khiến nhiệt độ trong phòng gần như không giảm đáng kể.

Không ít người lao động cho biết cảm giác ngột ngạt nhất không phải giữa trưa mà là vào buổi tối, khi họ trở về nhà sau một ngày làm việc mệt mỏi nhưng vẫn không thể nghỉ ngơi vì nóng bức.

Các chuyên gia nhận định đây chính là một trong những tác động nguy hiểm nhưng ít được chú ý nhất của đảo nhiệt đô thị.

Khác với vùng nông thôn, nơi nhiệt độ thường giảm đáng kể sau khi mặt trời lặn, các khu vực nội đô vẫn tiếp tục giữ nhiệt suốt nhiều giờ. Hiệu ứng đảo nhiệt ban đêm khiến cơ thể con người mất đi khoảng thời gian phục hồi tự nhiên.

Khi giấc ngủ bị gián đoạn kéo dài, hệ miễn dịch bắt đầu suy yếu, khả năng tập trung giảm sút, nguy cơ mắc bệnh tim mạch, rối loạn chuyển hóa và các bệnh tâm thần cũng tăng lên.

Theo các nghiên cứu quốc tế, số ngày xuất hiện hiện tượng “đêm nhiệt đới” – khi nhiệt độ ban đêm duy trì trên 25 độ C đã gia tăng đáng kể trong nhiều thập kỷ qua tại các đô thị lớn.

Đối với người nghèo, tác động này còn nghiêm trọng hơn bởi chi phí điện năng ngày càng trở thành gánh nặng.

Nhiều gia đình buộc phải hạn chế sử dụng điều hòa dù nhiệt độ trong nhà luôn ở mức cao. Một số người chỉ bật quạt hoặc tìm cách ngủ ngoài hành lang, sân chung cư, vỉa hè hay công viên để tránh nóng.

“

Trong khi đó, nghiên cứu của Cơ quan Phát triển Pháp (AFD) về nắng nóng cực đoan tại Việt Nam cho thấy hộ thu nhập thấp luôn nằm trong nhóm chịu rủi ro nhiệt cao nhất bởi họ không chỉ dễ tổn thương hơn mà còn thiếu nguồn lực để thích ứng. Nói cách khác, đảo nhiệt đô thị đang làm sâu sắc thêm khoảng cách về sức khỏe giữa các tầng lớp dân cư.

Trẻ em và người cao tuổi: Những cơ thể khó chống chọi với nhiệt độ cực đoan

Nếu người lao động ngoài trời là nhóm tiếp xúc trực tiếp với nhiệt độ khắc nghiệt thì trẻ em và người cao tuổi lại là nhóm có khả năng chống chịu yếu nhất trước các cú sốc nhiệt.

Theo các bác sĩ, trẻ nhỏ có tỷ lệ diện tích bề mặt cơ thể trên khối lượng cơ thể lớn hơn người trưởng thành nên dễ hấp thụ nhiệt hơn. Trong khi đó, khả năng điều hòa thân nhiệt chưa hoàn thiện khiến trẻ dễ mất nước, kiệt sức và sốc nhiệt.

Tại nhiều đô thị, những ngày nắng nóng kéo dài đang khiến thời gian vui chơi ngoài trời của trẻ em bị thu hẹp đáng kể. Các sân chơi, công viên hay khu vận động ngoài trời trở nên vắng vẻ vào ban ngày vì mặt sân bỏng rát và nhiệt độ quá cao.

Không gian vui chơi bị hạn chế đồng nghĩa với việc trẻ em phải dành nhiều thời gian hơn trong nhà. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe thể chất mà còn tác động đến sự phát triển tâm lý và kỹ năng xã hội.

Một số nghiên cứu quốc tế cho thấy nhiệt độ cao kéo dài có thể ảnh hưởng tiêu cực đến khả năng tập trung và kết quả học tập.

“

Theo nghiên cứu của Hyunkuk Cho thuộc Đại học Yeungnam, số ngày nắng nóng cực đoan gia tăng có liên quan tới sự sụt giảm điểm kiểm tra của học sinh. Nguyên nhân xuất phát từ việc nhiệt độ cao gây khó chịu, mất ngủ và suy giảm chức năng nhận thức.

Trong khi đó, người cao tuổi lại đối mặt với những nguy cơ nghiêm trọng hơn. Quá trình lão hóa khiến khả năng điều hòa thân nhiệt của cơ thể suy giảm đáng kể. Cảm giác khát nước cũng giảm theo tuổi tác, khiến nhiều người không nhận ra mình đang bị mất nước.

Đặc biệt, phần lớn người cao tuổi đều mang theo một hoặc nhiều bệnh nền như tăng huyết áp, đái tháo đường, tim mạch hoặc bệnh phổi mạn tính. Đây đều là những bệnh lý có xu hướng trở nên trầm trọng hơn khi nhiệt độ môi trường tăng cao.

Theo các nghiên cứu được tổng hợp trong nhiều báo cáo y tế quốc tế, cứ mỗi 1 độ C tăng lên trong thời tiết nắng nóng, tỷ lệ tử vong ở nhóm người từ 65 tuổi trở lên có thể tăng từ 2 – 5%.

“

Tổ chức Y tế Thế giới dự báo trong giai đoạn từ năm 2030 đến năm 2050 có thể xuất hiện thêm khoảng 38.000 ca tử vong mỗi năm ở người cao tuổi do tiếp xúc với ô nhiễm nhiệt. Đây là con số cho thấy nắng nóng không còn là hiện tượng thời tiết đơn thuần mà đã trở thành nguy cơ y tế nghiêm trọng đối với dân số già hóa.

Khi cái nóng không chỉ gây bệnh thể chất

Trong nhiều năm, tác động của nắng nóng thường được nhìn nhận dưới góc độ say nắng, đột quỵ nhiệt hay các bệnh lý thể chất. Tuy nhiên, ngày càng có nhiều bằng chứng cho thấy nhiệt độ cực đoan còn ảnh hưởng sâu sắc tới sức khỏe tinh thần.

Các nghiên cứu quốc tế ghi nhận nhiệt độ tăng cao có thể làm gia tăng căng thẳng, cáu gắt, mất tập trung và rối loạn cảm xúc.

Hiệu ứng đảo nhiệt đô thị đặc biệt nguy hiểm bởi nó kéo dài thời gian cơ thể tiếp xúc với nhiệt độ cao cả ngày lẫn đêm. Khi giấc ngủ bị gián đoạn trong nhiều ngày liên tiếp, não bộ không có đủ thời gian phục hồi. Hậu quả là hiệu suất lao động giảm sút, khả năng ghi nhớ suy giảm, nguy cơ mắc các rối loạn lo âu hoặc trầm cảm tăng lên.

Một số nghiên cứu còn ghi nhận số ca nhập viện liên quan đến rối loạn tâm thần tăng khoảng 15% trong các đợt nắng nóng kéo dài.

Không chỉ ảnh hưởng đến cá nhân, căng thẳng nhiệt còn tác động tới toàn bộ đời sống xã hội.

Theo các nghiên cứu được trích dẫn trong nhiều báo cáo quốc tế, nhiệt độ cao có thể góp phần làm gia tăng hành vi bạo lực, xung đột xã hội và lạm dụng chất kích thích. Đối với người lao động, nhiệt độ cực đoan còn đồng nghĩa với năng suất lao động suy giảm.

Các chuyên gia nhận định khi cơ thể phải liên tục ưu tiên duy trì thân nhiệt, lượng năng lượng dành cho hoạt động thể chất và trí óc sẽ giảm đi đáng kể.

Một nghiên cứu của Hội Chữ thập đỏ Đức từng ghi nhận năng suất lao động ngoài trời tại Đà Nẵng giảm hơn 35% trong các giai đoạn nắng nóng cực đoan. Không chỉ ảnh hưởng đến thu nhập của người lao động, điều này còn kéo theo những tổn thất kinh tế lớn đối với toàn xã hội.

Đảo nhiệt đô thị đã trở thành vấn đề sức khỏe cộng đồng

Đảo nhiệt đô thị chủ yếu được nhìn nhận dưới góc độ môi trường, quy hoạch hay biến đổi khí hậu. Tuy nhiên, các chuyên gia y tế hiện nay đều cho rằng đây trước hết là một vấn đề sức khỏe cộng đồng.

Hiện miền Bắc đang bước vào cao điểm nắng nóng mùa hè với nhiệt độ ngoài trời nhiều thời điểm vượt ngưỡng 40 độ C. Nền nhiệt cao kéo dài không chỉ gây mất nước, kiệt sức mà còn làm gia tăng nguy cơ đột quỵ nhiệt, đặc biệt ở người làm nông nghiệp, công nhân xây dựng, shipper ...

Trong khi đó, các chuyên gia khí hậu cảnh báo những đợt nắng nóng cực đoan sẽ xuất hiện với tần suất dày hơn trong tương lai do tác động đồng thời của biến đổi khí hậu và quá trình đô thị hóa. Điều này đồng nghĩa với việc những áp lực sức khỏe mà người dân đang phải đối mặt hiện nay có thể chỉ mới là sự khởi đầu.

“

Theo Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO), trong giai đoạn 2000 – 2019, trung bình mỗi năm thế giới ghi nhận khoảng 489.000 trường hợp tử vong liên quan đến nhiệt độ cao. Nắng nóng hiện được xem là một trong những hiểm họa khí hậu gây chết người nhiều nhất.

Đáng chú ý, nhiều chuyên gia cho rằng các con số thống kê hiện nay vẫn chưa phản ánh đầy đủ quy mô thực sự của vấn đề bởi rất nhiều trường hợp tử vong do bệnh tim mạch, hô hấp hoặc suy thận có nguyên nhân gián tiếp từ nhiệt độ cực đoan.

Giữa những thành phố ngày càng dày đặc bê tông, nhiệt lượng không chỉ được lưu giữ trong mặt đường, mái nhà hay các tòa cao ốc. Nó còn đang tích tụ trong cơ thể con người dưới dạng những căn bệnh, những đêm mất ngủ, những lần nhập viện và những nguy cơ tử vong gia tăng theo từng đợt nắng nóng.

Đảo nhiệt đô thị vì thế không đơn thuần là câu chuyện của thời tiết. Đó là một cuộc khủng hoảng sức khỏe âm thầm đang diễn ra giữa lòng các thành phố.

Và nếu những “điểm nóng” ấy tiếp tục mở rộng cùng tốc độ đô thị hóa hiện nay, cái giá phải trả sẽ không chỉ là những con số nhiệt độ ngày càng tăng trên bản tin dự báo thời tiết, mà còn là sức khỏe, chất lượng sống và sự an toàn của hàng triệu cư dân đô thị.

Đảo nhiệt đô thị (Bài 1): Thành phố đang nóng lên - Khi bê tông giữ nhiệt thay cho cây xanh