Bảo đảm an ninh nguồn nước Đồng bằng sông Cửu Long

Tuy nhiên, vùng đất này đang đối mặt với những thách thức mang tính sống còn khi an ninh nguồn nước bị đe dọa nghiêm trọng bởi cả yếu tố ngoại sinh lẫn các vấn đề nội tại.

Theo Viện Khoa học Thủy lợi miền Nam, Đồng bằng sông Cửu Long đang bước vào cao điểm hạn, mặn. Đáng lo ngại, lượng nước lũ về đồng ngày càng giảm, trong khi mùa khô lại chứng kiến hạn hán, xâm nhập mặn và sạt lở ngày càng khốc liệt. Sự thay đổi này không phải ngẫu nhiên.

Nguồn nước mặt của vùng phụ thuộc tới 95% vào dòng chảy từ thượng nguồn sông Mekong, trong khi nguồn nội sinh chỉ chiếm khoảng 5% (tương đương 22 tỷ m³), chủ yếu tập trung vào mùa mưa. Sự phụ thuộc lớn này khiến khu vực dễ bị tổn thương trước các hoạt động khai thác và điều tiết nước từ thượng nguồn.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lê Anh Tuấn (Đại học Cần Thơ) cho biết, có ba thách thức lớn từ bên ngoài đang gây áp lực lên nguồn nước của vùng. Thứ nhất là biến đổi khí hậu và nước biển dâng làm thay đổi quy luật tự nhiên. Thứ hai là hệ thống thủy điện thượng nguồn làm suy giảm nghiêm trọng lượng phù sa, bùn cát – yếu tố quan trọng bồi đắp đồng bằng. Thứ ba là nguy cơ chuyển hướng dòng chảy từ các dự án như kênh đào, có thể khiến lượng nước về đồng bằng trong mùa khô giảm đáng kể.

Hệ quả là ranh mặn đang lấn sâu vào nội đồng với tốc độ đáng báo động. Dự báo đến năm 2050, ranh mặn 4g/l trên sông Tiền có thể xâm nhập sâu tới 62,5km, trung bình tăng thêm khoảng 6,7km so với hiện nay, gây xáo trộn lớn đối với đời sống và sản xuất.

Không chỉ chịu tác động từ bên ngoài, Đồng bằng sông Cửu Long còn đối mặt với những vấn đề nội tại chưa được giải quyết triệt để. Tình trạng khai thác nước ngầm quá mức để phục vụ sản xuất và sinh hoạt đang làm suy giảm trữ lượng, đồng thời gây sụt lún đất nghiêm trọng.

Bên cạnh đó, ô nhiễm nguồn nước do lạm dụng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật khiến chất lượng nước mặt suy giảm. Việc quản lý, sử dụng tài nguyên nước còn thiếu hiệu quả, gây lãng phí. Chuyển đổi mục đích sử dụng đất thiếu quy hoạch cũng làm suy giảm khả năng lưu trữ và điều tiết nước tự nhiên.

Đáng chú ý, hệ thống đê bao khép kín và mô hình sản xuất lúa 3 vụ tại các vùng như Tứ giác Long Xuyên và Đồng Tháp Mười đang làm mất đi khả năng trữ nước tự nhiên của đồng bằng, đồng thời gia tăng nguy cơ ngập úng đô thị. Ngay cả giải pháp đào ao trữ nước nếu thực hiện không đúng kỹ thuật (đào quá sâu trên 3m) cũng có thể gây xì phèn, hút nước xung quanh, làm trầm trọng thêm tình trạng thiếu nước cục bộ.

Là trung tâm của vùng, thành phố Cần Thơ dù có hệ thống sông ngòi dày đặc và nguồn nước tương đối dồi dào, vẫn chịu tác động rõ rệt của biến đổi khí hậu. Các hiện tượng như triều cường gây ngập, hạn hán, xâm nhập mặn và thiếu nước ngọt vào mùa khô ngày càng phổ biến.

Trước thực trạng này, Cần Thơ đã triển khai nhiều giải pháp đồng bộ nhằm bảo đảm nguồn nước cho sinh hoạt và sản xuất, đồng thời giảm thiểu sụt lún đất. Thành phố tập trung phát triển các công trình trữ nước ngọt phục vụ mùa khô, ưu tiên sử dụng nước mặt, từng bước hạn chế khai thác nước ngầm; đồng thời tăng cường bảo vệ, phục hồi các nguồn nước bị suy thoái, ô nhiễm.

Cùng với đó, thành phố xác định biến đổi khí hậu, hạn hán, xâm nhập mặn và nước biển dâng là xu thế tất yếu, từ đó chủ động thích ứng sớm, với tầm nhìn dài hạn để hướng tới phát triển bền vững.

Trong bối cảnh nhiều biến động, tư duy quản lý nước tại Đồng bằng sông Cửu Long đang có sự chuyển dịch rõ rệt. Theo ông Vũ Viết Hưng, Phó Cục trưởng Cục Quản lý và Xây dựng công trình thủy lợi (Bộ Xây dựng), giải pháp hiện nay theo hướng “thích ứng có kiểm soát”, kết hợp cả công trình và phi công trình.

Trong đó, các công trình thủy lợi chiến lược mang tính liên vùng như hệ thống cống Cái Lớn – Cái Bé được đầu tư để xử lý các điểm nóng về nguồn nước; đồng thời nâng cấp hệ thống hiện có theo hướng linh hoạt, đa mục tiêu, kết nối liên hoàn từ đầu mối đến nội đồng để chủ động điều tiết nước. Việc xây dựng hệ thống cấp nước liên vùng, dẫn nước ngọt từ sông Tiền, sông Hậu về các khu vực ven biển, bán đảo Cà Mau cũng được chú trọng.

Song song, các địa phương đẩy mạnh ứng dụng công nghệ quan trắc, dự báo và vận hành theo thời gian thực; chuyển đổi tư duy từ sản xuất nông nghiệp sang kinh tế nông nghiệp; quy hoạch lại sản xuất theo từng vùng sinh thái, phát triển các giống cây trồng, vật nuôi thích ứng với hạn mặn.

Thực tế cho thấy, người dân trong vùng đã có những bước thích ứng nhất định thông qua điều chỉnh lịch thời vụ và mô hình sản xuất. Tuy nhiên, sự thích ứng này vẫn chưa đồng đều, đòi hỏi một quy hoạch tổng thể và sự điều phối thống nhất.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Minh Khuyến, Phó Cục trưởng Cục Tài nguyên nước (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), bảo đảm an ninh nguồn nước không còn là nhiệm vụ riêng của ngành thủy lợi, mà là yêu cầu cấp thiết để bảo vệ tương lai của toàn vùng.

Để bảo đảm an ninh nguồn nước đến năm 2050, cần triển khai hiệu quả quy hoạch tài nguyên nước nhằm tối ưu hóa nguồn nước từ sông Mekong, đồng thời tăng cường khả năng trữ nước nội vùng; kiểm soát chặt chẽ khai thác nước, đặc biệt là nước dưới đất, để ngăn chặn sụt lún.

Các địa phương cần phát triển hệ thống cấp nước liên vùng, khai thác hiệu quả nguồn nước từ sông Tiền, sông Hậu để cấp cho các khu vực thường xuyên thiếu nước như ven biển và bán đảo Cà Mau. Đồng thời, tăng cường xây dựng các công trình trữ nước phù hợp tại các vùng như Tứ giác Long Xuyên và Đồng Tháp Mười, bảo đảm vận hành hiệu quả hệ thống thủy lợi và sử dụng bền vững tài nguyên nước.

Xâm nhập mặn âm thầm lan rộng đe dọa nguồn nước và sinh kế toàn cầu