Xâm nhập mặn âm thầm lan rộng đe dọa nguồn nước và sinh kế toàn cầu

Từ Gambia đến Mỹ, nước biển đang lặng lẽ xâm lấn vào các nguồn nước ngọt, gây áp lực lớn lên sinh hoạt, sản xuất nông nghiệp và sinh kế của hàng triệu người.

Tại thành phố New Orleans của Mỹ, nhiều hộ dân bất ngờ khi nước máy có vị mặn. Ở Bangladesh, những cánh đồng lúa trù phú dần bị thay thế bởi các ao nuôi tôm nước lợ. Trong khi đó, tại Gambia, không ít nông dân chứng kiến cây trồng héo úa do đất bị nhiễm mặn ngày càng nặng.

Những hiện tượng này đều bắt nguồn từ quá trình xâm nhập mặn, khi nước biển tiến sâu vào các nguồn nước ngọt ven biển. Dù diễn ra chậm và khó nhận thấy, đây đang trở thành một trong những vấn đề môi trường đáng lo ngại đối với nhiều quốc gia.

Xâm nhập mặn xảy ra khi nước biển hoặc nước mặn xâm nhập vào các tầng chứa nước ngọt trong đất liền. Tình trạng này hiện được ghi nhận rõ tại nhiều quốc gia có địa hình thấp như Gambia, Việt Nam và Bangladesh, nhưng thực tế là một vấn đề mang tính toàn cầu, bao gồm cả Mỹ.

Các nghiên cứu dự báo đến năm 2050, tất cả các châu lục trừ Nam Cực đều có thể xuất hiện những khu vực ven biển bị nước mặn lấn sâu ít nhất 1 km vào đất liền. Theo giáo sư Robert Young, chuyên gia địa chất ven biển tại Đại học Western Carolina, xâm nhập mặn là biểu hiện điển hình của một cuộc khủng hoảng khí hậu diễn ra âm thầm.

Ông cho rằng thế giới thường chú trọng ứng phó với các thảm họa lớn như bão hay hiện tượng thời tiết cực đoan, trong khi những biến đổi chậm nhưng kéo dài như xâm nhập mặn lại chưa được quan tâm đúng mức. Tuy nhiên, chính những thay đổi này có thể tạo ra tác động sâu rộng và lâu dài, đặc biệt đối với các cộng đồng ven biển ở các nước đang phát triển.

Tác động ngày càng rõ rệt

Tại Mỹ, xâm nhập mặn đã xuất hiện ở nhiều tầng nước ngầm ven biển, đe dọa nguồn nước uống và sản xuất nông nghiệp.

Bang Florida là một trong những khu vực chịu ảnh hưởng rõ nét nhất. Tầng chứa nước Biscayne, nguồn cung cấp nước ngọt chủ yếu cho miền Nam bang, đang ngày càng dễ bị nước biển xâm nhập.

Các nhà khoa học cũng ghi nhận nhiều giếng nước tại bang Rhode Island bị nhiễm mặn. Trong khi đó, người dân bang Louisiana bắt đầu nhận thấy nước máy có vị mặn. Năm 2023, Thống đốc bang Louisiana đã đề nghị ban bố tình trạng khẩn cấp liên bang do tác động của hiện tượng này.

Không chỉ ảnh hưởng đến sinh hoạt, nước nhiễm mặn còn tiềm ẩn nguy cơ đối với sức khỏe. Một số nghiên cứu chỉ ra rằng việc sử dụng nước có độ mặn cao có thể làm tăng nguy cơ cao huyết áp và các biến chứng trong thai kỳ.

Theo bà Holly Michael, chuyên gia thủy địa chất ven biển tại Đại học Delaware, ranh giới giữa nước mặn và nước ngọt phụ thuộc vào sự cân bằng giữa mực nước biển và mực nước trên đất liền. Khi mực nước biển dâng, lượng mưa giảm hoặc nước ngầm bị khai thác quá mức, sự cân bằng này bị phá vỡ, tạo điều kiện cho nước mặn tiến sâu hơn vào đất liền.

Nông dân chịu tác động trực tiếp

Trong khi nhiều quốc gia phát triển vẫn có điều kiện ứng phó, nông dân tại các nước nghèo lại là nhóm chịu ảnh hưởng trực tiếp và nặng nề nhất.

Tại làng Sankandi ở Gambia, bà Nurse Senneh đã gắn bó với nghề trồng lúa từ nhỏ. Trước đây, những vụ mùa bội thu giúp gia đình bà ổn định cuộc sống.

Tuy nhiên, khoảng bốn năm gần đây, nước mặn từ Đại Tây Dương bắt đầu tràn vào cánh đồng rộng một hecta của gia đình. Lúa phát triển kém, năng suất giảm mạnh.

Dù đã nhiều lần dựng đê tạm để ngăn nước mặn, mọi nỗ lực đều không mang lại hiệu quả. Bà buộc phải bỏ ruộng. Hiện nay, diện tích canh tác còn lại rất nhỏ, sản lượng chỉ đạt chưa đến một phần ba so với trước, buộc gia đình phải mua gạo nhập khẩu.

Theo giáo sư Sidat Yaffa, chuyên gia về biến đổi khí hậu và nông học tại Đại học Gambia, nước mặn đã xâm nhập sâu khoảng 250 km vào sông Gambia, nguồn cung cấp nước ngọt quan trọng cho nông nghiệp.

Cùng với đó, lượng mưa tại quốc gia này đã giảm khoảng 30% kể từ thập niên 1970, khiến nguồn nước ngọt ngày càng khan hiếm và đất đai bị nhiễm mặn nghiêm trọng hơn.

Tìm kiếm giải pháp thích ứng

Trước thực trạng xâm nhập mặn gia tăng, nhiều quốc gia đã triển khai các giải pháp kỹ thuật nhằm bảo vệ nguồn nước ngọt.

Tại bang Florida, các công trình kiểm soát độ mặn được xây dựng để hạn chế nước biển xâm nhập vào hệ thống kênh và tầng nước ngầm.

Ở Việt Nam, sau đợt hạn hán nghiêm trọng năm 2016 khiến nước mặn xâm nhập sâu vào Đồng bằng sông Cửu Long, nhiều hệ thống cống ngăn mặn quy mô lớn đã được xây dựng nhằm bảo vệ vùng sản xuất lúa trọng điểm.

Bên cạnh đó, các nhà khoa học đang thử nghiệm những mô hình canh tác mới để giúp nông dân thích ứng với điều kiện đất và nước ngày càng bị nhiễm mặn.

Tuy vậy, theo các chuyên gia, không có giải pháp chung cho tất cả các khu vực. Bà Lizzie Yarina, nhà nghiên cứu về thích ứng khí hậu tại Đại học Northeastern, cho rằng mỗi địa phương cần lựa chọn phương án phù hợp với điều kiện tự nhiên và kinh tế xã hội riêng.

Một nghiên cứu công bố năm 2024 dự báo đến năm 2100, gần 77% đường bờ biển trên thế giới có thể chịu ảnh hưởng của xâm nhập mặn, đặt sinh kế của hàng triệu nông dân ven biển trước nhiều rủi ro.

Tại làng Sankandi, bà Senneh vẫn hy vọng sẽ có giải pháp lâu dài để ngăn nước mặn tiếp tục lấn sâu. Nếu không có biện pháp hiệu quả, cuộc sống của người dân nơi đây sẽ ngày càng khó khăn hơn.

Chủ động điều tiết hồ Dầu Tiếng và Trị An ứng phó xâm nhập mặn tại Thành phố Hồ Chí Minh