Biến đổi khí hậu đặt ngành nước trước yêu cầu tăng khả năng chống chịu

Từ quản lý theo kịch bản sang quản trị rủi ro

Thông tin đưa ra tại Tọa đàm “Tăng khả năng phục hồi do tác động của biến đổi khí hậu” trong khuôn khổ Tuần lễ ngành nước Việt Nam 2026, các chuyên gia trong nước và quốc tế cho rằng biến đổi khí hậu đang đặt ngành nước trước những yêu cầu mới về quy hoạch, đầu tư và vận hành.

Ông Trần Anh Tuấn - Phó Chủ tịch Thường trực Hội Cấp Thoát nước Việt Nam (VWSA), cho biết, thực tế tại các đô thị cho thấy sức ép này đã hiện hữu. Hà Nội vừa trải qua đợt mưa lớn với lượng mưa khoảng 150-200 mm, khiến nhiều khu vực ngập úng. Những sự kiện như vậy đặt ra câu hỏi về khả năng chống chịu của hệ thống hạ tầng trước các hiện tượng thời tiết cực đoan.

Từ góc độ khí tượng thủy văn, TS Nguyễn Xuân Hiến, Phó Giám đốc Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia Việt Nam, cho rằng biến đổi khí hậu không chỉ thể hiện ở xu thế nhiệt độ mà còn liên quan đến sự biến động của lượng mưa, gia tăng các hiện tượng cực đoan và những thay đổi về nguồn nước. Điều này khiến việc dựa chủ yếu vào số liệu và điều kiện khí hậu trong quá khứ để thiết kế, vận hành hệ thống cấp nước, thoát nước và quản lý tài nguyên nước ngày càng bộc lộ những hạn chế.

Một lượng mưa hoặc một đợt hạn hán có thể tạo ra những mức độ tác động khác nhau ở từng lưu vực. Vì vậy, theo các chuyên gia, không thể áp dụng một cách tiếp cận đồng nhất cho mọi khu vực. Khả năng chống chịu cần được đánh giá dựa trên đặc điểm lưu vực, năng lực hạ tầng, nhu cầu sử dụng nước và mối liên hệ giữa nguồn nước với quá trình phát triển đô thị.

Một trong những vấn đề cốt lõi được đặt ra tại tọa đàm là thay đổi cách thức ra quyết định của ngành nước. Theo TS Nguyễn Xuân Hiến, thay vì chỉ quản lý theo những kịch bản khí hậu có sẵn, cần chuyển mạnh sang quản lý rủi ro, trong đó xác định những khu vực và những “nút” của hệ thống có nguy cơ vượt ngưỡng chịu đựng để ưu tiên đầu tư, đồng thời chuẩn bị các phương án ứng phó.

Các công trình hạ tầng cũng cần được kiểm tra khả năng đáp ứng trong những điều kiện khí hậu tương lai, thay vì chỉ dựa vào các tiêu chuẩn và chuỗi số liệu lịch sử. Quá trình quản lý cần kết hợp dự báo khí hậu, mô phỏng hệ thống, xác định ngưỡng chịu đựng và lựa chọn giải pháp thích ứng phù hợp.

Theo hướng này, quản lý nước không thể tách rời giữa nước mặt, nước dưới đất, cấp nước, thoát nước và không gian đô thị. Thông tin khí hậu chỉ thực sự có giá trị khi được chuyển hóa thành các quyết định cụ thể về quy hoạch, đầu tư và vận hành. Thông điệp được nhấn mạnh là ngành nước cần chuyển từ tư duy “ứng phó khi rủi ro xảy ra” sang “dự báo và hành động trước khi dịch vụ bị gián đoạn”. Đây là điều kiện quan trọng để nâng cao khả năng phục hồi của hệ thống nước trước biến đổi khí hậu.

Chống ngập phải nhìn trên quy mô lưu vực

Các kinh nghiệm quốc tế cho thấy khả năng chống chịu không thể chỉ dựa vào việc xây dựng thêm công trình. Điển hình, bang Selangor, Malaysia luôn trong điều kiện khô hạn, vì vậy khả năng phục hồi nguồn nước được nâng lên nhờ kết hợp nhiều giải pháp: xây dựng quy trình vận hành mùa khô, kiểm soát nguồn nước từ hồ chứa, phát triển hồ chứa ngoài dòng, khai thác nước dưới đất như nguồn bổ sung, tăng cường quan trắc sông và giám sát chất lượng nước.

Đáng chú ý, yếu tố cộng đồng và quản trị được đặt ngang hàng với các giải pháp kỹ thuật. Trong đó, khả năng phục hồi cần sự kết hợp của chính sách, kinh tế, xã hội, công nghệ và quản trị. Hợp tác giữa các quốc gia ASEAN trong chia sẻ kinh nghiệm, công nghệ và mô hình quản trị cũng được xem là một hướng đi nhằm tăng tính bền vững của hệ thống nước trong khu vực.

Còn tại Hàn Quốc, trước tình trạng khan hiếm nước, mưa lớn, lũ lụt và hạ tầng xuống cấp, Hàn Quốc đang tăng cường ứng dụng công nghệ số và trí tuệ nhân tạo (AI). AI được sử dụng tại các nhà máy xử lý nước để theo dõi chất lượng nước, lưu lượng và điều kiện vận hành theo thời gian thực; đồng thời hỗ trợ giám sát sông, dự báo lũ và cảnh báo sớm khi mưa lớn hoặc mực nước dâng nhanh.

Tuy nhiên, công nghệ không thể thay thế hoàn toàn năng lực quản trị. Chất lượng dữ liệu, nhân lực chuyên môn, chính sách và nguồn lực đầu tư ổn định vẫn là những yếu tố quyết định hiệu quả của các hệ thống thông minh.

Một bài học khác được chia sẻ từ Nhật Bản là không thể giải quyết ngập đô thị chỉ bằng việc mở rộng hoặc cải tạo từng tuyến sông. Quá trình đô thị hóa làm gia tăng dòng chảy bề mặt trong khi các trận mưa cực đoan có xu hướng tạo áp lực lớn hơn lên hệ thống thoát nước.

Theo kinh nghiệm Nhật Bản, giải pháp cần được tính toán trên toàn lưu vực. Tổng lượng nước của một trận mưa thiết kế phải được phân bổ giữa phần hệ thống sông có thể dẫn thoát và phần cần được lưu giữ, điều tiết. Hồ chứa, không gian trữ nước, công trình dẫn nước và các giải pháp giảm dòng chảy bề mặt cần được xem là những thành phần của cùng một hệ thống.

Bên cạnh công trình, các giải pháp phi công trình cũng giữ vai trò quan trọng: chuẩn bị thông tin và phương án ứng phó trước thiên tai; giám sát, cảnh báo và hành động sớm trong thiên tai; khôi phục nhanh các dịch vụ thiết yếu sau thiên tai.

Không chỉ hạ tầng đô thị, biến đổi khí hậu còn tác động trực tiếp đến khả năng tiếp cận nước sạch và vệ sinh của người dân, đặc biệt là trẻ em và các cộng đồng dễ bị tổn thương. Bà Nguyễn Hồng Hạnh, Cán bộ Chương trình Nước sạch và vệ sinh, UNICEF Việt Nam cho biết, khung đánh giá khả năng chống chịu của ngành WASH được xây dựng trên sáu nhóm yếu tố gồm hiểm họa, mức độ phơi bày, tính dễ bị tổn thương, rủi ro, quản trị và khả năng tiếp cận WASH.

Theo cách tiếp cận này, một hệ thống có khả năng chống chịu không chỉ cần chịu được tác động mà còn phải có năng lực dự đoán, hấp thụ, phục hồi và thích nghi. Mục tiêu vì vậy không dừng ở việc duy trì dịch vụ trong thiên tai mà hướng tới bảo đảm người dân có thể tiếp cận dịch vụ nước sạch, vệ sinh an toàn, sẵn có và đáng tin cậy trong những điều kiện bất lợi.

Các mô hình sử dụng năng lượng tái tạo cho hệ thống cấp nước nông thôn và sáng kiến tăng khả năng chống chịu nước cho trường học được giới thiệu tại tọa đàm cho thấy công nghệ, năng lượng, quản trị và sự tham gia của cộng đồng có thể được kết hợp để giảm rủi ro.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu tiếp tục tạo ra những rủi ro đan xen đối với nguồn nước, yêu cầu đặt ra với ngành nước không chỉ là xây thêm công trình mà là thay đổi phương thức quản lý. Một hệ thống nước có khả năng chống chịu phải biết nhìn trước rủi ro, hành động sớm, duy trì dịch vụ thiết yếu và phục hồi nhanh. Đây cũng là bước chuyển từ ứng phó bị động sang quản trị chủ động để ngành nước thích ứng tốt hơn với một tương lai khí hậu nhiều bất định.

Biến đổi khí hậu làm dịch chuyển hệ sinh thái Bắc Cực