Khôi phục di sản sau bão lũ 2025: Nỗ lực không ngừng để giữ gìn giá trị ngàn năm

Trong bức tranh thiên tai năm 2025, miền Trung tiếp tục là khu vực chịu ảnh hưởng nặng nề nhất. Đây cũng là nơi tập trung nhiều di sản văn hóa vật thể và phi vật thể có giá trị đặc biệt, trong đó nổi bật là phố cổ Hội An và Quần thể di tích Cố đô Huế. Bão lũ không chỉ gây ngập úng, sạt lở mà còn tác động trực tiếp đến kết cấu kiến trúc, vật liệu truyền thống và môi trường cảnh quan của các di sản. Trước thực tế đó, công tác khôi phục di sản sau bão lũ không còn đơn thuần là sửa chữa, tu bổ, mà đã trở thành một cuộc chạy đua với thời gian nhằm giữ gìn những giá trị ngàn năm trước sức ép ngày càng lớn của biến đổi khí hậu.

Thiên tai 2025 và mối đe dọa hiện hữu đối với di sản văn hóa

Theo các cơ quan chuyên môn, năm 2025 ghi nhận nhiều đợt mưa lớn kéo dài và bão mạnh bất thường, khiến tình trạng lũ chồng lũ xuất hiện tại nhiều địa phương miền Trung. Đối với các đô thị hiện đại, thiệt hại chủ yếu là hạ tầng kỹ thuật; nhưng với các đô thị di sản, hậu quả để lại phức tạp và lâu dài hơn rất nhiều. Những công trình kiến trúc cổ với tuổi đời hàng trăm năm vốn đã chịu tác động của thời gian, nay lại phải đối mặt với áp lực từ nước lũ, độ ẩm cao, bùn đất và sự thay đổi đột ngột của môi trường tự nhiên.

Tại Hội An, thành phố di sản ven sông Hoài, mưa lớn và lũ dâng cao trong năm 2025 đã khiến phần lớn khu phố cổ chìm trong nước. Nhiều ngôi nhà cổ bị ngập sâu, tường gạch và kết cấu gỗ bị ngấm nước kéo dài, làm gia tăng nguy cơ mục ruỗng, nứt vỡ. Không ít công trình có dấu hiệu xuống cấp nhanh hơn so với các năm trước, đặc biệt là những ngôi nhà có tuổi đời trên 150 năm. Bùn non sau lũ phủ dày trên nền nhà, mái ngói, các di tích tín ngưỡng, tạo ra nguy cơ hư hại cả về vật chất lẫn giá trị thẩm mỹ.

Trong khi đó, Huế – Cố đô gắn liền với hệ thống thành quách, cung điện và lăng tẩm triều Nguyễn cũng chịu tác động nghiêm trọng từ các đợt mưa lũ lịch sử. Nước sông Hương dâng cao, tràn vào nhiều khu vực di tích, khiến tường thành, nền móng và hệ thống thoát nước cổ bị ngập úng kéo dài. Đối với những di tích được xây dựng chủ yếu bằng vật liệu truyền thống như gạch vồ, vữa vôi, gỗ và ngói lưu ly, nước lũ và độ ẩm cao là “kẻ thù thầm lặng” gây suy giảm tuổi thọ công trình nếu không được xử lý kịp thời.

Thực tế này cho thấy, biến đổi khí hậu không chỉ là vấn đề môi trường hay kinh tế – xã hội, mà còn là thách thức trực tiếp đối với việc bảo tồn các giá trị văn hóa – lịch sử của dân tộc.

Hội An và Huế: Cuộc chạy đua khôi phục di sản sau khi nước rút

Ngay sau khi lũ rút, tại Hội An, chính quyền địa phương và các đơn vị quản lý di sản đã khẩn trương triển khai các biện pháp khắc phục hậu quả. Lực lượng chức năng, bộ đội, đoàn viên thanh niên và người dân cùng tham gia dọn dẹp bùn đất, vệ sinh môi trường, làm sạch các tuyến phố cổ và di tích. Công tác này được tiến hành cẩn trọng nhằm tránh gây thêm tổn hại cho các cấu kiện kiến trúc cổ.

Song song với đó, Trung tâm Quản lý và Bảo tồn Di sản Văn hóa Hội An tiến hành kiểm tra, đánh giá mức độ hư hại của từng công trình. Những ngôi nhà cổ có dấu hiệu xuống cấp nghiêm trọng được gia cố tạm thời hoặc đưa vào danh sách ưu tiên tu bổ. Các chuyên gia bảo tồn được mời tham gia tư vấn nhằm đảm bảo quá trình phục hồi tuân thủ nguyên tắc giữ gìn tối đa yếu tố gốc của di sản. Hội An cũng tiếp tục áp dụng các biện pháp ứng phó quen thuộc nhưng ngày càng được hoàn thiện, như nâng cao ý thức cộng đồng, chủ động di dời hiện vật quý trước mùa lũ và cải thiện hệ thống thoát nước trong khu phố cổ.

Tại Huế, công tác khôi phục di sản sau bão lũ được triển khai trên quy mô lớn và có tính hệ thống hơn. Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế tập trung xử lý khẩn cấp các điểm xung yếu trong Hoàng thành, Tử Cấm Thành và hệ thống lăng tẩm. Việc hút nước, làm khô nền móng, xử lý rêu mốc và kiểm tra kết cấu được tiến hành đồng bộ, nhằm ngăn chặn nguy cơ hư hại lan rộng.

Đặc biệt, các hiện vật, tư liệu và không gian trưng bày trong bảo tàng được ưu tiên bảo vệ, tránh tác động lâu dài của độ ẩm. Sau khi đảm bảo an toàn, nhiều điểm di tích quan trọng tại Huế đã được mở cửa trở lại, vừa phục vụ du lịch, vừa tạo nguồn lực tài chính cho công tác bảo tồn. Quá trình phục hồi không chỉ dựa vào ngân sách nhà nước mà còn có sự đóng góp của cộng đồng, doanh nghiệp và các tổ chức trong và ngoài nước.

Những nỗ lực tại Hội An và Huế cho thấy, khôi phục di sản sau thiên tai không thể là giải pháp tình thế, mà cần sự chuẩn bị dài hơi, bài bản và linh hoạt.

Giữ gìn giá trị ngàn năm trong bối cảnh biến đổi khí hậu

Từ thực tiễn năm 2025, có thể thấy rõ rằng biến đổi khí hậu đang buộc công tác bảo tồn di sản phải thay đổi cách tiếp cận. Nếu trước đây, bảo tồn chủ yếu tập trung vào tu bổ định kỳ và gìn giữ nguyên trạng, thì nay cần tính đến yếu tố thích ứng với thiên tai ngày càng khốc liệt. Điều này đòi hỏi sự kết hợp giữa tri thức bảo tồn truyền thống và các giải pháp khoa học – công nghệ hiện đại.

Đối với các đô thị di sản, việc xây dựng kịch bản ứng phó sớm với bão lũ, nâng cao năng lực dự báo và chủ động bảo vệ di tích trước mùa mưa là yêu cầu cấp thiết. Bên cạnh đó, sự tham gia của cộng đồng đóng vai trò then chốt. Người dân không chỉ là chủ thể sống cùng di sản mà còn là lực lượng trực tiếp bảo vệ, gìn giữ và phục hồi di sản sau thiên tai.

Ở tầm quốc gia, việc lồng ghép bảo tồn di sản vào các chiến lược thích ứng với biến đổi khí hậu là hướng đi tất yếu. Di sản văn hóa không chỉ mang giá trị lịch sử, tinh thần mà còn đóng góp quan trọng cho phát triển kinh tế, đặc biệt là du lịch bền vững. Mất di sản đồng nghĩa với mất đi một phần bản sắc và nguồn lực phát triển lâu dài.

Khôi phục di sản sau bão lũ 2025 vì thế không chỉ là câu chuyện của Hội An hay Huế, mà là lời cảnh tỉnh cho công tác bảo tồn di sản trên cả nước. Những gì đã và đang được thực hiện cho thấy quyết tâm lớn của chính quyền, giới chuyên môn và cộng đồng trong việc giữ gìn các giá trị văn hóa ngàn năm trước những biến động khắc nghiệt của thiên nhiên.

Trong dòng chảy không ngừng của thời gian và biến đổi khí hậu, di sản chỉ có thể tồn tại khi con người chủ động bảo vệ và thích ứng. Nỗ lực khôi phục di sản sau bão lũ năm 2025 là minh chứng rõ nét cho tinh thần đó – một hành trình bền bỉ, đầy trách nhiệm, nhằm gìn giữ ký ức lịch sử và bản sắc văn hóa cho các thế hệ mai sau.

Dự báo 2026: Thời tiết khó lường khi ENSO chuyển pha, mưa lũ và nắng nóng vẫn đáng lo