Kiêng kỵ ngày Tết: Góc nhìn từ văn hóa người Việt

Tết Nguyên đán là thời điểm thiêng liêng nhất trong đời sống văn hóa tinh thần của người Việt Nam, không chỉ đánh dấu sự khởi đầu của một năm mới mà còn là không gian hội tụ các giá trị truyền thống, tín ngưỡng và triết lý sống được hun đúc qua nhiều thế hệ. Trong những ngày đầu xuân, mỗi hành động, lời nói và sự hiện diện của đồ vật trong gia đình đều được nhìn nhận với sự thận trọng đặc biệt, bởi người Việt tin rằng “đầu năm thuận lợi thì cả năm hanh thông”. Từ niềm tin ấy, hệ thống những điều kiêng kỵ ngày Tết được hình thành, trong đó các vật phẩm kiêng kỵ giữ vai trò quan trọng, phản ánh sâu sắc tư duy biểu tượng, quan niệm về may rủi và khát vọng hướng tới cuộc sống an lành, sung túc.

Trong xã hội truyền thống, người Việt sống dựa vào nông nghiệp, gắn bó chặt chẽ với thiên nhiên và nhịp tuần hoàn của thời gian. Tết không chỉ là thời điểm nghỉ ngơi sau một năm lao động vất vả, mà còn là khoảnh khắc chuyển giao giữa cũ và mới, giữa cái đã qua và những điều chưa đến. Chính vì vậy, người Việt đặc biệt coi trọng sự “khai mở” của năm mới, tin rằng mọi yếu tố xuất hiện trong những ngày đầu năm đều có khả năng chi phối vận trình của cả năm. Các vật phẩm kiêng kỵ ngày Tết, vì thế, không đơn thuần là những điều cấm đoán mang màu sắc mê tín, mà là kết quả của quá trình tích lũy kinh nghiệm sống, gắn liền với mong muốn tránh rủi ro và hướng tới sự hài hòa.

Từ quan niệm mở đầu năm mới đến cách lựa chọn và loại trừ vật phẩm

Một trong những nhóm vật phẩm phổ biến nhất bị kiêng kỵ trong ngày Tết là dao, kéo và các vật sắc nhọn. Trong đời sống thường ngày, đây là những công cụ quen thuộc, gắn liền với sinh hoạt và lao động. Tuy nhiên, trong những ngày đầu năm, dao kéo lại mang ý nghĩa biểu trưng cho sự cắt đứt, chia lìa và xung đột. Người Việt quan niệm rằng việc sử dụng hay đặt các vật sắc nhọn ở vị trí dễ thấy trong ngày Tết có thể mang đến sự bất hòa trong gia đình, làm rạn nứt các mối quan hệ. Vì vậy, nhiều gia đình cố gắng hoàn tất việc cắt may, sửa chữa trước Tết và hạn chế tối đa việc dùng dao kéo trong những ngày đầu năm, như một cách giữ gìn hòa khí và sự êm ấm.

Cùng với dao kéo, chổi quét nhà cũng là vật phẩm gắn liền với quan niệm kiêng kỵ lâu đời. Theo dân gian, quét nhà trong ngày mùng Một bị cho là hành động “quét đi” tài lộc và may mắn ra khỏi nhà. Do đó, trước Tết, người Việt thường tổng vệ sinh nhà cửa thật kỹ, coi đó là việc gột rửa những điều cũ kỹ, không may mắn của năm cũ để đón năm mới. Trong ngày đầu năm, nếu cần dọn dẹp, nhiều gia đình chỉ gom rác lại một chỗ, tránh đổ ra ngoài. Ẩn sau kiêng kỵ này là tư duy giữ gìn của cải, trân trọng thành quả lao động và niềm tin rằng phúc lộc cần được bảo vệ ngay từ thời khắc đầu tiên của năm mới.

Những vật phẩm bị nứt vỡ như bát, đĩa, cốc chén cũng được xem là điều không may trong dịp Tết. Sự đổ vỡ, trong cảm thức văn hóa của người Việt, thường gắn với điềm báo của mất mát, chia ly và sự không trọn vẹn. Chính vì vậy, trong những ngày Tết, mọi người thường sinh hoạt cẩn trọng hơn, tránh làm rơi vỡ đồ dùng. Nếu chẳng may xảy ra sự cố, nhiều gia đình sử dụng những lời nói mang tính “hóa giải” như “vỡ để được lành”, nhằm xua đi cảm giác xui rủi và giữ không khí vui vẻ. Điều này cho thấy, bên cạnh niềm tin vào kiêng kỵ, người Việt còn đề cao tinh thần lạc quan và khả năng điều chỉnh cảm xúc.

Biểu tượng văn hóa ẩn sau những vật phẩm kiêng kỵ ngày Tết

Không chỉ dừng lại ở các vật dụng sinh hoạt, nhiều vật phẩm khác cũng bị hạn chế xuất hiện trong dịp Tết do gắn với những liên tưởng không phù hợp với tinh thần khởi đầu. Đồng hồ là một ví dụ điển hình. Trong quan niệm Á Đông, đồng hồ gắn liền với sự trôi qua của thời gian, sự giới hạn và đôi khi là sự kết thúc. Việc bày biện hay tặng đồng hồ trong ngày Tết bị xem là không phù hợp với mong muốn về sự sinh sôi, phát triển và trường tồn. Tương tự, những đồ vật cũ hỏng, sứt mẻ hoặc mang màu sắc u ám cũng thường được tránh bày trong nhà dịp Tết, bởi chúng đi ngược lại khát vọng về một năm mới tươi sáng, đủ đầy.

Đáng chú ý, phần lớn các vật phẩm kiêng kỵ ngày Tết đều gắn chặt với tư duy biểu tượng và ngôn ngữ. Người Việt có xu hướng liên hệ sự vật với ý nghĩa tinh thần thông qua hình ảnh, âm thanh và cảm xúc. Những gì gợi đến sự đứt đoạn, hao hụt, kết thúc thường bị loại trừ, trong khi những gì tượng trưng cho sự tròn đầy, sinh sôi lại được ưu tiên. Đây là biểu hiện rõ nét của văn hóa nông nghiệp, nơi con người luôn hướng tới sự ổn định, bền vững và hài hòa với tự nhiên.

Ở chiều sâu hơn, hệ thống kiêng kỵ ngày Tết còn phản ánh triết lý sống coi trọng sự cân bằng âm dương. Tết được xem là thời điểm dương khí khởi phát, vì vậy những vật phẩm mang tính “âm”, gợi sự u tối hay suy tàn đều bị hạn chế. Kiêng kỵ ở đây không mang tính áp đặt cứng nhắc, mà là cách con người tự điều chỉnh hành vi để tạo nên một không gian tinh thần tích cực, nơi mọi người cư xử nhẹ nhàng, nhẫn nhịn và bao dung hơn trong những ngày đầu năm.

Giá trị nhân văn và sự tiếp biến của kiêng kỵ ngày Tết trong đời sống hiện đại

Trong bối cảnh xã hội hiện đại, nhiều người cho rằng các kiêng kỵ ngày Tết mang màu sắc mê tín và không còn phù hợp với nhịp sống mới. Tuy nhiên, nếu nhìn từ góc độ văn hóa, có thể thấy những kiêng kỵ này không nhằm tạo ra nỗi sợ hay sự gò bó, mà đóng vai trò như những quy ước ứng xử mang tính nhân văn. Việc tránh dao kéo giúp hạn chế xung đột, tránh đồ vỡ khiến con người cẩn trọng hơn, còn tránh quét nhà ngày mùng Một nhắc nhở mỗi người về sự chuẩn bị chu đáo và tinh thần giữ gìn.

Ngày nay, nhiều gia đình trẻ không còn tuân thủ nghiêm ngặt mọi kiêng kỵ như trước, nhưng tinh thần cốt lõi vẫn được duy trì. Thay vì áp dụng máy móc, người Việt hiện đại có xu hướng tiếp cận các kiêng kỵ ngày Tết một cách linh hoạt, giữ lại những giá trị nhân văn phù hợp và điều chỉnh hình thức cho phù hợp với đời sống mới. Sự tiếp biến này cho thấy văn hóa không bất biến, mà luôn vận động để thích nghi với hoàn cảnh xã hội.

Việc hiểu đúng ý nghĩa của những vật phẩm kiêng kỵ ngày Tết giúp người Việt hôm nay nhìn nhận truyền thống một cách tỉnh táo và trân trọng hơn. Đó không chỉ là câu chuyện tránh điều xui rủi, mà còn là cách nuôi dưỡng đời sống tinh thần, nhắc nhở con người sống chậm lại, quan tâm hơn đến cảm xúc của người khác và gìn giữ sự hòa hợp trong gia đình, cộng đồng.

Tóm lại, những vật phẩm kiêng kỵ ngày Tết là một phần không thể tách rời của bản sắc văn hóa Việt Nam. Ẩn sau những điều “không nên” là khát vọng sâu xa về sự trọn vẹn, an lành và gắn kết. Trong dòng chảy của đời sống hiện đại, việc gìn giữ và hiểu đúng các kiêng kỵ ngày Tết không chỉ góp phần bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể, mà còn giúp mỗi mùa xuân đến vẫn giữ được ý nghĩa thiêng liêng, nhân văn và giàu bản sắc của dân tộc.

Tái hiện văn hóa cộng đồng qua trò chơi dân gian ngày Tết