Mặt trăng đối mặt nguy cơ thành “bãi rác” khi hàng trăm sứ mệnh được lên kế hoạch

Mới đây, ngày 18/8, Cơ quan Hàng không và Vũ trụ Mỹ (NASA) công bố những hình ảnh đầu tiên về miệng hố hình thành sau khi tầng trên của tên lửa Falcon 9 va chạm với bề mặt Mặt trăng vào ngày 5/8.

Tầng tên lửa có khối lượng khoảng 4.000kg, được sử dụng trong nhiệm vụ đưa tàu đổ bộ Blue Ghost 1 của Công ty Firefly Aerospace lên Mặt trăng. Khi lao xuống bề mặt thiên thể, bộ phận này đã làm xáo trộn lớp đất đá, tạo ra một cột bụi lớn có thể quan sát từ Trái đất.

Theo Space, hiện có khoảng 3.000 vật thể nhân tạo, bao gồm các bộ phận thiết bị, dụng cụ và hiện vật riêng lẻ, đang nằm lại trên bề mặt Mặt trăng. Tổng khối lượng của số vật thể này được ước tính khoảng 200 tấn.

Trong số đó có các mô-đun đổ bộ thuộc 6 sứ mệnh Apollo, xe tự hành Lunokhod của Liên Xô từ những năm 1970, robot Thỏ Ngọc 1 và Thỏ Ngọc 2 của Trung Quốc cùng nhiều tàu thăm dò, tầng tên lửa và thiết bị không còn hoạt động.

Một số vật thể được xem là những dấu tích có giá trị về mặt lịch sử và khoa học, trong khi nhiều thiết bị khác trở thành phần còn lại của các sứ mệnh không thành công hoặc được bỏ lại sau khi hoàn thành nhiệm vụ.

Khoảng trống trong quản lý “rác” trên Mặt trăng

Sự gia tăng các vật thể nhân tạo trên Mặt trăng đặt ra câu hỏi về trách nhiệm bảo vệ môi trường ngoài Trái đất, nhất là khi nhiều quốc gia và doanh nghiệp đang chuẩn bị đẩy mạnh hoạt động khám phá thiên thể này.

Hiện hoạt động thăm dò và sử dụng không gian được điều chỉnh bởi Hiệp ước Không gian Vũ trụ năm 1967 (OST) của Liên hợp quốc. Văn kiện này yêu cầu các quốc gia tiến hành hoạt động khám phá không gian theo hướng tránh gây ra những tác động ô nhiễm có hại.

Tuy nhiên, OST chưa đưa ra định nghĩa cụ thể về thế nào là “ô nhiễm có hại”, cũng như chưa quy định chi tiết trách nhiệm xử lý các vật thể được để lại trên bề mặt Mặt trăng sau mỗi sứ mệnh.

Năm 2020, Hiệp định Artemis được đưa ra nhằm bổ sung các nguyên tắc định hướng hoạt động khám phá và sử dụng không gian dân sự trong thế kỷ XXI. Đến nay, sáng kiến do Bộ Ngoại giao Mỹ và NASA đồng chủ trì đã thu hút 70 quốc gia tham gia.

Dù vậy, Artemis hiện vẫn mang tính chất một bộ nguyên tắc chung, không phải văn bản có tính ràng buộc pháp lý. Hiệp định cũng chưa thiết lập một cơ quan giám sát chung hay các tiêu chuẩn quốc tế cụ thể về lượng vật thể được phép để lại, khu vực được sử dụng làm nơi tập kết hoặc trách nhiệm thu gom, xử lý chất thải trên Mặt trăng.

Hơn 400 sứ mệnh dự kiến được triển khai

Vấn đề càng trở nên đáng chú ý khi hoạt động khám phá Mặt trăng được dự báo tăng mạnh trong thời gian tới.

Theo Cơ quan Vũ trụ châu Âu (ESA), hơn 400 sứ mệnh do các cơ quan nhà nước và doanh nghiệp tư nhân thực hiện đã được lên kế hoạch trong khoảng 20 năm tới. Số lượng sứ mệnh ngày càng lớn đồng nghĩa với nguy cơ gia tăng các thiết bị, bộ phận tên lửa và vật thể nhân tạo được đưa lên rồi để lại trên bề mặt Mặt trăng.

Trước thực tế này, ESA đang thúc đẩy sáng kiến Zero Debris, hướng tới hạn chế đáng kể lượng rác phát sinh trong quỹ đạo Trái đất và Mặt trăng. Mục tiêu được đặt ra là áp dụng nguyên tắc hạn chế rác đối với toàn bộ các sứ mệnh và chương trình tương lai của cơ quan này vào năm 2030.

Hiến chương Zero Debris hiện có sự tham gia của 19 quốc gia cùng hơn 150 tổ chức thương mại và phi thương mại.

Việc xây dựng các nguyên tắc kiểm soát rác vũ trụ đang trở thành vấn đề ngày càng cấp thiết khi không gian không còn chỉ là lĩnh vực hoạt động của các cơ quan nhà nước. Sự tham gia ngày càng lớn của doanh nghiệp tư nhân khiến nhu cầu hình thành các tiêu chuẩn chung về thiết kế nhiệm vụ, xử lý thiết bị sau khi hoàn thành và hạn chế để lại vật thể trên các thiên thể trở nên rõ ràng hơn.

Trường hợp tầng tên lửa Falcon 9 tạo miệng hố trên Mặt trăng một lần nữa cho thấy tác động của hoạt động khám phá không gian không chỉ nằm ở việc con người đưa thiết bị tới một thiên thể, mà còn ở cách những vật thể đó được xử lý sau khi nhiệm vụ kết thúc.

An Giang đối mặt áp lực rác thải khi nhiều bãi rác quá tải