Ô nhiễm không khí Hà Nội: Không thể nhìn từ một trạm đo

73,28% số ngày có chất lượng không khí tốt và trung bình

Một trong những vấn đề được nhấn mạnh tại Hội nghị tập huấn “Hiểu đúng về ô nhiễm không khí - từ nhận thức đến hành động” do Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội tổ chức mới đây là cần nhìn nhận thông tin về ô nhiễm không khí trên cơ sở dữ liệu, đúng phạm vi và đúng bối cảnh.

Theo đó, một giá trị AQI hoặc nồng độ PM2.5 ghi nhận tại một trạm, trong một thời điểm, không mặc nhiên đại diện cho chất lượng không khí của toàn thành phố. Điều này càng cần lưu ý khi Hà Nội chuẩn bị bước vào mùa đông - xuân, thời điểm các điều kiện khí tượng có thể hạn chế khả năng khuếch tán chất ô nhiễm.

Theo số liệu tổng hợp của Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội, từ ngày 1/1 đến 11/8/2026, tỷ lệ số ngày có chất lượng không khí ở mức tốt và trung bình đạt 73,28%. Giá trị PM2.5 trung bình trong thời gian này là 40,95 µg/m³.

Chất lượng không khí có thể biến động đáng kể theo thời gian và không gian, phụ thuộc vào cường độ hoạt động của các nguồn phát thải cũng như điều kiện khí tượng. Do đó, một chỉ số AQI hoặc nồng độ PM2.5 tại một địa điểm, trong một thời điểm cụ thể cần được đặt trong đúng bối cảnh trước khi đưa ra nhận định về chất lượng không khí.

Theo các chuyên gia, nguồn gây ô nhiễm không khí gồm nguồn tự nhiên, nguồn phát sinh từ hoạt động của con người và khí thải phát tán, rò rỉ. Trong công tác quản lý, nguồn thải có thể được phân thành nguồn điểm như các cơ sở sản xuất công nghiệp; nguồn di động từ hoạt động giao thông; nguồn diện từ xây dựng, sản xuất nông nghiệp, sinh hoạt và các hoạt động đốt mở.

Thực tế cho thấy ô nhiễm không khí tại Hà Nội là kết quả của nhiều nguồn phát thải khác nhau. Số liệu công bố tại Hội nghị liên vùng ngày 4/6/2026 cho thấy bụi thứ cấp đóng góp khoảng 27% lượng PM2.5; giao thông vận tải 23%; xây dựng và bụi đường 20%; đốt mở 12%; công nghiệp 10% và các nguồn khác khoảng 8%.

Cơ cấu này cho thấy việc kiểm soát ô nhiễm không khí cần được triển khai đồng bộ đối với nhiều nhóm nguồn phát thải, thay vì tập trung vào một nguyên nhân riêng lẻ. Trong đó, việc nhận diện đầy đủ, chính xác các nguồn thải ngay từ cơ sở có ý nghĩa quan trọng đối với công tác quản lý.

Theo các chuyên gia, cấp xã, phường giữ vai trò quan trọng trong rà soát, cập nhật nguồn phát thải trên địa bàn, từ hoạt động sản xuất, công trình xây dựng đến tình trạng đốt ngoài trời.

Dữ liệu được thu thập sát thực tế từ cơ sở là đầu vào cần thiết để thành phố tổng hợp, thực hiện kiểm kê phát thải một cách toàn diện, có hệ thống. Qua đó, cơ quan quản lý có thể xác định những khu vực có nguy cơ ô nhiễm và lựa chọn giải pháp kiểm soát phù hợp. Dữ liệu từ cơ sở cũng là căn cứ để xây dựng bản đồ phát thải, xác định các khu vực có nguy cơ ô nhiễm và phục vụ công tác quản lý.

Phân biệt dữ liệu quan trắc với dự báo

Nhận diện nguồn phát thải đồng thời gắn với việc bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Bụi mịn PM2.5 có khả năng đi sâu vào phổi và hệ tim mạch, liên quan đến nhiều vấn đề sức khỏe. Trẻ em, người cao tuổi, phụ nữ mang thai và người mắc bệnh tim, phổi mạn tính là những nhóm cần được ưu tiên bảo vệ khi chất lượng không khí suy giảm.

Nếu kiểm kê phát thải giúp trả lời chất ô nhiễm đến từ đâu thì dữ liệu quan trắc giúp xác định chất lượng không khí tại địa điểm và thời điểm đo.

Một thông điệp được nhấn mạnh tại hội nghị là ô nhiễm không khí cần được nhìn nhận trên cơ sở dữ liệu, đúng phạm vi và đúng bối cảnh. Một giá trị AQI hoặc nồng độ PM2.5 ghi nhận tại một trạm, trong một thời điểm, không thể tự động đại diện cho chất lượng không khí của toàn thành phố. Thông tin quan trắc thực tế cũng cần được phân biệt rõ với thông tin dự báo.

Ngay cả khi cùng là AQI, chỉ số theo giờ và theo ngày cũng đại diện cho những khoảng thời gian khác nhau. AQI tại mỗi trạm phản ánh chất lượng không khí ở khu vực tương ứng, không thể tự động suy rộng cho toàn thành phố.

Vì vậy, trước khi khai thác và truyền tải dữ liệu, cán bộ quản lý và người làm báo cần kiểm tra rõ nguồn thông tin, vị trí trạm đo, thời điểm công bố và loại chỉ số được sử dụng - theo giờ hay theo ngày. Đây là những thông tin quyết định phạm vi của kết luận có thể đưa ra từ số liệu.

Các chuyên gia cũng lưu ý cần phân biệt dữ liệu quan trắc với thông tin dự báo. Dự báo chất lượng không khí có vai trò cảnh báo sớm, giúp cơ quan chức năng và người dân chủ động chuẩn bị các biện pháp ứng phó. Tuy nhiên, tương tự dự báo thời tiết, dự báo chất lượng không khí có mức độ bất định nhất định. Vì vậy, một mức AQI dự báo cần được thông tin đúng tính chất là dự báo, thay vì trình bày như kết quả đã được quan trắc.

WMO cảnh báo cháy rừng, nắng nóng làm gia tăng ô nhiễm không khí