Môi trường - Tài nguyên

Vụ gian lận dữ liệu môi trường: Những kiến nghị từ giới chuyên môn (Kỳ 6)

Hà Thu - Thảo Thanh • 28/04/2026 08:33

Vụ gian lận dữ liệu môi trường đang gióng lên hồi chuông cảnh báo về tính minh bạch trong quan trắc và quản lý môi trường. Từ góc nhìn của giới chuyên môn, nhiều kiến nghị đã được đưa ra nhằm siết chặt kiểm soát, hoàn thiện cơ chế giám sát và nâng cao trách nhiệm của các bên liên quan, hướng tới bảo vệ môi trường bền vững.

“
Vụ việc hàng trăm trạm quan trắc môi trường bị can thiệp, chỉnh sửa dữ liệu trong thời gian dài đã làm dấy lên những lo ngại sâu sắc về tính minh bạch của hệ thống giám sát môi trường tại Việt Nam. Khi những con số vốn được xem là căn cứ khoa học để đánh giá mức độ ô nhiễm lại có thể bị thao túng, thì nền tảng của quản lý môi trường vốn dựa trên dữ liệu cũng đứng trước nguy cơ bị vô hiệu hóa.

Thực tế cho thấy, hệ thống quan trắc môi trường tự động được đầu tư với kỳ vọng trở thành “mắt thần” của cơ quan quản lý nhà nước, giúp giám sát liên tục chất lượng nước thải, khí thải và cảnh báo sớm nguy cơ ô nhiễm. Tuy nhiên, khi chính hệ thống này bị can thiệp từ bên trong, dữ liệu môi trường không còn phản ánh đúng thực trạng, thì mọi hoạt động quản lý, thanh tra, xử lý vi phạm hay quy hoạch phát triển đều có thể bị đặt trên nền tảng thông tin sai lệch.

Điều đáng lo ngại hơn là hành vi gian lận dữ liệu quan trắc không chỉ diễn ra ở một vài cơ sở riêng lẻ, mà đã xuất hiện ở nhiều doanh nghiệp, nhiều địa phương và có sự tham gia của nhiều chủ thể khác nhau, từ đơn vị vận hành hệ thống đến nhà cung cấp thiết bị. Từ đó cho thấy vấn đề không còn đơn thuần là vi phạm kỹ thuật, mà đã trở thành một thách thức đối với năng lực quản trị môi trường và tính liêm chính của hệ thống quản lý nhà nước.

Trong bối cảnh chuyển đổi số và quản trị dựa trên dữ liệu ngày càng phổ biến, việc bảo đảm tính trung thực của dữ liệu môi trường không chỉ là yêu cầu kỹ thuật, mà là yêu cầu về trách nhiệm quản trị và an ninh môi trường.

“
Những con số này cho thấy mức độ vi phạm không còn mang tính cá biệt, mà đã trở thành một vấn đề mang tính hệ thống trong quản lý môi trường. Khi dữ liệu môi trường bị thao túng, kéo theo nguy cơ đưa ra những quyết định quản lý sai lệch và làm suy giảm niềm tin của xã hội vào hệ thống quản lý nhà nước.

Từ thực tiễn vụ việc, nhiều chuyên gia, nhà khoa học và đại biểu Quốc hội đã đưa ra những phân tích và kiến nghị cụ thể nhằm khắc phục các lỗ hổng trong hệ thống quan trắc môi trường, từ hoàn thiện thể chế, thiết lập cơ chế giám sát độc lập đến ứng dụng công nghệ chống gian lận và siết chặt trách nhiệm của các chủ thể liên quan.

PGS.TS Bùi Thị An: Gian lận dữ liệu môi trường là hành vi đặc biệt nguy hiểm, phải được nhìn nhận như vấn đề mang tính hệ thống

PGS.TS Bùi Thị An, Đại biểu Quốc hội khóa XIII, Viện trưởng Viện Tài nguyên, Môi trường và Phát triển cộng đồng, cho rằng vụ việc lần này là một dấu hiệu cảnh báo nghiêm trọng đối với hệ thống quản lý môi trường hiện nay.

Từ góc độ quản trị nhà nước, PGS.TS Bùi Thị An cho rằng cần nhìn nhận gian lận dữ liệu quan trắc môi trường như một vấn đề mang tính hệ thống, đòi hỏi phải có giải pháp tổng thể thay vì chỉ xử lý từng vụ việc riêng lẻ.

Bà kiến nghị cần rà soát toàn diện hệ thống quan trắc môi trường trên phạm vi cả nước, đánh giá lại năng lực vận hành, kiểm soát và giám sát dữ liệu môi trường. Đồng thời, cần xây dựng cơ chế kiểm tra, giám sát thường xuyên đối với các trạm quan trắc và tăng cường trách nhiệm của cơ quan quản lý nhà nước trong việc giám sát dữ liệu môi trường.

“
Theo PGS.TS Bùi Thị An, nếu không có những biện pháp kiểm soát chặt chẽ, hệ thống quan trắc môi trường vốn được thiết kế để bảo vệ cộng đồng có thể trở thành công cụ che giấu vi phạm môi trường, gây ra những hệ lụy nghiêm trọng đối với sức khỏe người dân và sự phát triển bền vững của đất nước.

Đại biểu Quốc hội Phạm Văn Hòa: Phải xử lý nghiêm vi phạm và thiết lập cơ chế giám sát đặc biệt đối với hệ thống quan trắc môi trường

Ở góc độ pháp lý và quản trị nhà nước, Đại biểu Quốc hội Phạm Văn Hòa, thành viên Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội, cho rằng việc xử lý nghiêm các hành vi gian lận dữ liệu quan trắc môi trường là yêu cầu cấp thiết nhằm bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật.

Theo ông, điều quan trọng nhất là phải tạo ra sự răn đe đủ mạnh để các doanh nghiệp không dám và không muốn xả thải vượt ngưỡng cho phép, gây ảnh hưởng đến sức khỏe người dân và môi trường sống.

Đại biểu Quốc hội Phạm Văn Hòa nhấn mạnh rằng trách nhiệm không chỉ dừng lại ở việc xử lý các cá nhân vi phạm, mà cần xem xét trách nhiệm của cơ quan quản lý nhà nước khi để một hệ thống quan trắc rất quan trọng về môi trường bị thao túng trong thời gian dài mà không được phát hiện kịp thời.

white-and-neutral-dynamic-industrial-era-presentation.png

“
Việc công khai thông tin và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm không chỉ nhằm trừng phạt, mà còn là biện pháp quan trọng để phòng ngừa các hành vi vi phạm tương tự trong tương lai.
Đại biểu Quốc hội Phạm Văn Hòa, thành viên Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội

TS Tô Văn Trường: Cần “đại giải phẫu” hệ thống quan trắc môi trường và xây dựng hệ thống kiểm soát chất lượng dữ liệu

Từ góc độ khoa học và kỹ thuật môi trường, TS Tô Văn Trường (nguyên Viện trưởng Viện Quy hoạch thủy lợi miền Nam, chuyên gia về tài nguyên và môi trường), cho rằng vụ việc gian lận dữ liệu quan trắc môi trường cho thấy những lỗ hổng lớn trong hệ thống kiểm soát chất lượng dữ liệu.

Theo ông, vấn đề không nằm ở việc thiếu quy định hay tiêu chuẩn kỹ thuật, mà nằm ở khâu thực thi và kiểm soát chất lượng dữ liệu. Hệ thống quy định pháp luật, quy trình kỹ thuật và công nghệ về quan trắc môi trường hiện nay đã tương đối đầy đủ, nhưng việc triển khai trong thực tế vẫn còn nhiều hạn chế.

Ông cho rằng đã đến lúc cần tiến hành một cuộc “đại giải phẫu” toàn diện hệ thống quan trắc môi trường nhằm phát hiện và khắc phục những lỗ hổng trong quản lý.

Theo TS Tô Văn Trường, một trong những lỗ hổng lớn hiện nay là thiếu hệ thống đảm bảo và kiểm soát chất lượng dữ liệu (QA/QC) trong quan trắc môi trường. Nếu không có hệ thống kiểm soát chất lượng dữ liệu, các kết quả quan trắc sẽ thiếu độ tin cậy và dễ bị thao túng.

“
Theo TS Tô Văn Trường, nếu không xử lý tận gốc những lỗ hổng trong hệ thống quản lý và kiểm soát chất lượng dữ liệu, nguy cơ gian lận dữ liệu quan trắc môi trường sẽ tiếp tục tồn tại, bất kể hệ thống có được đầu tư hiện đại đến đâu.

GS. Hoàng Xuân Cơ: Phải thiết lập cơ chế giám sát độc lập và nâng cao năng lực quản lý dữ liệu môi trường

Ở góc độ nghiên cứu và đào tạo, GS. Hoàng Xuân Cơ, nguyên Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu quan trắc và mô hình hóa môi trường, cho rằng một trong những nguyên nhân dẫn đến gian lận dữ liệu quan trắc môi trường là do năng lực giám sát của cơ quan quản lý còn hạn chế.

Theo ông, trong nhiều trường hợp, cơ quan quản lý chưa kiểm soát được toàn bộ quá trình vận hành hệ thống quan trắc, đặc biệt là các hoạt động liên quan đến phần mềm và truyền dữ liệu.

Ông cho rằng việc kiểm tra hệ thống quan trắc hiện nay chủ yếu tập trung vào các yếu tố bề ngoài, trong khi các hành vi gian lận lại được thực hiện thông qua phần mềm hoặc hệ thống truyền dữ liệu – những lĩnh vực đòi hỏi chuyên môn sâu về công nghệ thông tin.

GS.TS Đặng Kim Chi: Cần tách bạch lợi ích kinh tế giữa doanh nghiệp và đơn vị quan trắc

Một trong những nguyên nhân sâu xa dẫn đến gian lận dữ liệu quan trắc môi trường là xung đột lợi ích giữa doanh nghiệp và đơn vị cung cấp dịch vụ quan trắc.

GS.TS Đặng Kim Chi, nguyên Phó Viện trưởng Viện Khoa học và Công nghệ Môi trường (Trường Đại học Bách khoa Hà Nội), cho rằng cơ chế thị trường hiện nay đã tạo ra áp lực kinh tế đối với các đơn vị quan trắc, khiến một số đơn vị sẵn sàng điều chỉnh dữ liệu để giữ hợp đồng với doanh nghiệp.

Theo bà, khi đơn vị quan trắc phụ thuộc tài chính vào doanh nghiệp xả thải, nguy cơ bị chi phối lợi ích là rất lớn. Điều này có thể dẫn đến tình trạng “bắt tay” giữa doanh nghiệp và đơn vị quan trắc để làm sai lệch dữ liệu môi trường.

green-and-white-modern-waste-management-presentation.png

“
Theo GS.TS Đặng Kim Chi, việc tách bạch lợi ích kinh tế là điều kiện tiên quyết để bảo đảm tính trung thực của dữ liệu môi trường và xây dựng một hệ thống quan trắc minh bạch.

PGS.TS Mai Tuấn Anh: Ứng dụng công nghệ và tăng cường hậu kiểm là giải pháp then chốt để chống gian lận dữ liệu

Đối với sự việc hàng trăm trạm quan trắc môi trường bị can thiệp, làm sai lệch dữ liệu dù thiết bị quan trắc cài đặt tại các công ty phát nước thải, nguồn thải được niêm phong và giám sát bằng camera, tôi cho rằng khi có kết quả cần phải xử lý nghiêm nếu sai phạm bởi đây là hành vi phá hoại hệ thống giám sát quốc gia.

Cơ sở pháp luật hiện nay đã được quy định rất rõ tại nghị định 45 ban hành năm 2022 của Chính phủ và các văn bản liên quan về trách nhiệm của chủ nguồn thải. Việc điều tra hình sự nếu gây hậu quả nghiêm trọng là cần thiết để răn đe.

Theo PGS.TS Mai Tuấn Anh (Hội Nước và Môi trường TP.HCM), để quan trắc hiệu quả và chống gian lận, cần triển khai đồng bộ các giải pháp sau:

Hệ thống quản trị dữ liệu minh bạch (chống can thiệp phần mềm)

Thứ nhất là kiểm soát quyền truy cập datalogger. Cơ quan quản lý (Sở Nông nghiệp và Môi trường) cần có quyền kiểm soát của bộ truyền dữ liệu. Mọi thao tác thay đổi hệ số hiệu chuẩn phải được ghi lại nhật ký (log) và gửi thông báo tức thời về trung tâm điều hành.

Thứ hai là ứng dụng blockchain. Việc đẩy dữ liệu quan trắc lên nền tảng blockchain sẽ giúp dữ liệu không thể bị sửa xóa sau khi đã ghi nhận.

Thứ ba là giám sát chéo bằng kỹ thuật (chống can thiệp phần cứng).

Thứ tư, dùng camera giám sát 24/7. Camera sẽ soi trực tiếp vào vị trí lấy mẫu và tủ điện chứa thiết bị phân tích để tránh việc can thiệp vật lý (như pha loãng mẫu hoặc dùng dung dịch chuẩn giả).

Cuối cùng là lấy mẫu tự động đột xuất thông qua hệ thống tích hợp máy lấy mẫu tự động (auto sampler) được điều khiển từ xa. Khi phát hiện số liệu có dấu hiệu bất thường, cơ quan quản lý có thể ra lệnh lấy mẫu lưu ngay lập tức để đối chiếu bằng phương pháp phân tích phòng thí nghiệm.

Nâng cao năng lực hậu kiểm

Bên cạnh đó còn phải nâng cao năng lực hậu kiểm thông qua các bước sau:

Kiểm định độc lập định kỳ: Thay vì để doanh nghiệp tự thuê đơn vị hiệu chuẩn, cơ quan nhà nước chỉ định ngẫu nhiên các đơn vị kiểm định độc lập để đánh giá lại độ chính xác của hệ thống định kỳ hoặc đột xuất.

Phân tích dữ liệu lớn (big data): Cơ quan quản lý sử dụng trí tuệ nhân tạo để phân tích sự tương quan giữa các thông số. Ví dụ nếu lưu lượng nước thải tăng nhưng nồng độ ô nhiễm lại bằng 0 hoặc không đổi một cách hoàn hảo, hệ thống sẽ tự động đưa ra cảnh báo nghi vấn gian lận.

green-and-white-modern-waste-management-presentation-1-.png

“
Những ý kiến của các chuyên gia cho thấy, gian lận dữ liệu quan trắc môi trường không chỉ là một hành vi vi phạm pháp luật, mà là dấu hiệu cảnh báo về những lỗ hổng trong hệ thống quản trị môi trường hiện nay. Khi dữ liệu - nền tảng của mọi quyết định quản lý bị thao túng, thì không chỉ môi trường bị đe dọa, mà niềm tin của xã hội đối với hệ thống quản lý nhà nước cũng có thể bị suy giảm.

Thực tiễn vụ việc đặt ra yêu cầu phải nhìn nhận lại toàn diện hệ thống quan trắc môi trường, từ khung pháp lý, cơ chế giám sát đến năng lực kỹ thuật và trách nhiệm của các chủ thể liên quan. Việc xử lý nghiêm các hành vi gian lận là cần thiết, nhưng quan trọng hơn là phải thiết lập một cơ chế phòng ngừa hiệu quả, bảo đảm dữ liệu môi trường được thu thập, truyền tải và sử dụng một cách minh bạch, chính xác và đáng tin cậy.

“
Trong bối cảnh phát triển kinh tế đi đôi với bảo vệ môi trường, việc bảo vệ tính trung thực của dữ liệu quan trắc không chỉ là nhiệm vụ của ngành môi trường, mà là trách nhiệm của toàn bộ hệ thống quản lý nhà nước, doanh nghiệp và xã hội. Chỉ khi dữ liệu môi trường được bảo vệ, hệ thống giám sát mới thực sự phát huy hiệu quả, và mục tiêu phát triển bền vững mới có thể được thực hiện trên nền tảng khoa học và minh bạch.

Thực hiện: Hà Thu - Thảo Thanh