Chủ động nguồn nước, ứng phó hạn mặn ở Đồng bằng sông Cửu Long mùa khô 2026-2027

Điều chỉnh sản xuất theo nguồn nước

Theo các chuyên gia, bài học từ những mùa hạn, mặn nghiêm trọng 2015-2016 và 2019-2020 cho thấy rủi ro có thể xuất hiện từ cuối mùa lũ, khi lượng nước bổ sung cho hệ thống sông, kênh rạch và các công trình trữ nước suy giảm. Vì vậy, thay vì chờ đến khi hạn hán, xâm nhập mặn xảy ra mới ứng phó, các địa phương cần xây dựng phương án từ sớm, đồng thời thường xuyên cập nhật diễn biến khí tượng, thủy văn và nguồn nước.

Theo Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực, để giảm thiểu thiệt hại do hạn hán, xâm nhập mặn đối với sản xuất nông nghiệp, ĐBSCL cần kết hợp đồng bộ các giải pháp công trình và phi công trình, trong đó ưu tiên các biện pháp chủ động phòng ngừa.

Các địa phương cần sớm kích hoạt kế hoạch phòng, chống hạn hán, xâm nhập mặn; thường xuyên cập nhật dự báo, kịch bản nguồn nước và xâm nhập mặn của cơ quan chuyên môn về khí tượng thủy văn, thủy lợi. Trước mắt, các địa phương có thể tham chiếu kịch bản hạn, mặn năm 2019-2020, đồng thời điều chỉnh phương án ứng phó vào đầu tháng 10/2026, khi diễn biến lũ trên toàn vùng được xác định rõ hơn. Công tác thông tin, tuyên truyền cũng cần được tăng cường để các dự báo về nguồn nước và xâm nhập mặn đến kịp thời với chính quyền cơ sở, người dân và các tổ chức sản xuất.

Một trong những giải pháp quan trọng là điều chỉnh cơ cấu sản xuất và lịch thời vụ theo khả năng nguồn nước của từng khu vực, tránh tình trạng xuống giống nhưng thiếu nước vào cuối vụ.

Đối với vùng lúa - tôm ven biển, cần kết thúc sản xuất trong tháng 9/2026, tiến hành rửa mặn trước khi xuống giống và ưu tiên giống lúa có khả năng chịu mặn.

Với vụ Đông Xuân 2026-2027, trà sớm dự kiến xuống giống từ ngày 10-30/10, tập trung tại các vùng ven biển, cửa sông, cuối nguồn có nguy cơ xâm nhập mặn sớm như Gò Công, Bắc Bến Tre, Long Phú - Tiếp Nhựt, U Minh Hạ. Những khu vực này cần ưu tiên giống ngắn ngày để chủ động thu hoạch trước khi nguồn nước ngọt suy giảm.

Trà chính vụ xuống giống từ ngày 1-30/11, tập trung tại những vùng có điều kiện nguồn nước phù hợp. Việc xuống giống cần tổ chức tập trung theo từng tiểu vùng, ô bao, bảo đảm đồng loạt để thuận lợi quản lý nước và phòng trừ sinh vật gây hại; đồng thời chủ động gieo sạ né rầy theo dự báo cao điểm rầy.

Trà muộn, xuống giống từ ngày 1-31/12, chỉ bố trí tại vùng Thượng và vùng giữa, nơi có khả năng chủ động hoàn toàn nguồn nước. Toàn bộ vụ Đông Xuân cần kết thúc gieo cấy trước ngày 10/1/2027.

Tăng khả năng trữ nước ngọt

Đối với cây ăn quả, yêu cầu quan trọng là chủ động bảo vệ nguồn nước ngọt. Các địa phương và người dân cần củng cố hệ thống đê bao, cống ngăn mặn; nạo vét kênh, mương, ao, hồ và các công trình trữ nước, đồng thời tranh thủ tích trữ nước ngọt trong mùa mưa.

Nguồn nước cần được kiểm tra độ mặn trước khi tưới; áp dụng tưới tiết kiệm, tủ gốc và các biện pháp giữ ẩm. Tại những vùng có nguy cơ hạn, mặn cao nhưng chưa bảo đảm nguồn nước, không nên trồng mới hoặc xử lý cho cây ra hoa nghịch vụ.

Với rau màu, chỉ xuống giống khi đã cân đối được nguồn nước; ưu tiên giống ngắn ngày, có khả năng chịu hạn và phù hợp với điều kiện đất đai. Tổ chức sản xuất tập trung gắn với liên kết tiêu thụ cũng cần được chú trọng nhằm giảm rủi ro khi thời tiết bất lợi.

Bên cạnh giải pháp trong sản xuất, chủ động nguồn nước có ý nghĩa quyết định đối với khả năng ứng phó với El Niño. ĐBSCL là khu vực có tổng lượng nước mặt và nhu cầu sử dụng nước lớn nhất cả nước nhưng cũng nhạy cảm với El Niño do phụ thuộc gần 95% vào nguồn nước từ thượng lưu sông Mekong.

Trong khi đó, ở hạ lưu sông Mekong gần như không có các hồ chứa lớn để điều tiết nguồn nước. Nguy cơ thiếu nước vì vậy không chỉ ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp mà còn có thể tác động trực tiếp đến an ninh cấp nước đô thị. Khu vực có nhu cầu cấp nước khoảng 2,31 triệu m³/ngày đêm, trong đó 87,3% công suất khai thác từ các sông độc lập, không có công trình điều tiết.

Đáng chú ý, hệ thống Gò Công dù có khả năng ngăn mặn tốt nhưng hạn chế về nguồn bổ cập nước ngọt từ thượng nguồn. Do đó, các địa phương cần vận hành linh hoạt công trình thủy lợi hiện có, chủ động lấy nước ngọt khi độ mặn cho phép; đồng thời xác định trước vị trí, chuẩn bị phương tiện, vật liệu để xây dựng đập tạm tích nước trên hệ thống kênh, rạch khi cần thiết.

Các hộ sản xuất cây ăn quả cũng cần chủ động xây dựng ao, hồ, mương trữ nước với quy mô phù hợp để tạo nguồn nước dự phòng cho mùa khô. Những công trình thủy lợi đang triển khai nhằm ngăn mặn, tích nước, cấp nước tưới cần tiếp tục được hoàn thiện, nâng cao khả năng phục vụ sản xuất.

Theo dõi sát diễn biến nguồn nước, điều chỉnh sản xuất theo điều kiện từng tiểu vùng, tăng cường phối hợp vận hành hệ thống thủy lợi và chủ động tích trữ nước sẽ giúp ĐBSCL giảm thiểu thiệt hại do hạn hán, xâm nhập mặn, qua đó bảo đảm an toàn sản xuất và sinh kế người dân trong vụ Đông Xuân 2026-2027.

Thúc tiến độ các dự án giao thông, năng lượng trọng điểm khu vực Đồng bằng sông Cửu Long