Nước và cuộc sống

Chuyên gia đề xuất nhóm giải pháp củng cố an toàn vận hành hệ thống thủy điện

Thiên Thanh • 09:47 25/12/2025

Trong bối cảnh khí hậu liên tục phá vỡ các kỷ lục lịch sử, mưa lũ cực đoan diễn ra bất thường và nhu cầu năng lượng tăng mạnh, hệ thống thủy điện - vốn là trụ cột của an ninh năng lượng quốc gia đang phải đối diện với áp lực chưa từng có. Các chuyên gia đầu ngành đã đưa ra những phân tích và cảnh báo sâu sắc về các rủi ro hiện hữu của hệ thống hồ chứa, cùng loạt kiến nghị cải cách nhằm bảo đảm an toàn và tính bền vững trong vận hành.

Quy hoạch còn bất cập, thực tế vận hành bộc lộ nhiều hạn chế

PGS.TS Vũ Thanh Ca, giảng viên cao cấp Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường Hà Nội, đánh giá việc vận hành và khai thác hệ thống thủy điện Việt Nam thời gian qua vẫn rất hiệu quả. Ông dẫn chứng rằng năm 2010, thủy điện đóng góp hơn 40% tổng sản lượng điện toàn quốc; đến năm 2024, con số này vẫn đạt khoảng 28,2%, giữ vai trò quan trọng trong ổn định hệ thống điện. Ưu điểm lớn nhất của thủy điện là khả năng khởi động nhanh, giúp đáp ứng phụ tải đỉnh vào những thời điểm nhu cầu tăng đột biến, đồng thời đóng vai trò “điện đệm” để cân bằng lưới khi điện gió hoặc điện mặt trời giảm công suất đột ngột do thay đổi thời tiết.

Không chỉ có giá thành rẻ, giảm chi phí sản xuất và sinh hoạt, thủy điện còn được coi là nguồn năng lượng sạch vì ít phát thải khí nhà kính. Việc xây dựng hồ thủy điện cũng góp phần phát triển kinh tế địa phương, tạo sinh kế cho người dân tại các khu vực xung quanh hồ chứa.

Hệ thống vận hành thủy điện của Việt Nam đến nay được quản lý theo quy trình vận hành hồ chứa và quy trình vận hành liên hồ chứa đối với các lưu vực sông lớn. Các quy trình này được xây dựng với sự tham gia của chuyên gia thủy điện và thủy lợi, có tính khoa học và thực tiễn cao, bảo đảm an toàn đập - hồ, đáp ứng đa mục tiêu như phát điện, cấp nước sinh hoạt, tưới tiêu và giảm lũ cho hạ du. Dù vậy, thực tế cho thấy nhiều quy trình đã lạc hậu so với tốc độ biến đổi khí hậu, đặc biệt khi chuỗi số liệu lịch sử dùng để thiết kế còn ngắn, không phản ánh trọn vẹn xu hướng thời tiết cực đoan tăng nhanh trong hai thập niên gần đây.

“

Ưu điểm lớn nhất của thủy điện là khả năng khởi động nhanh, giúp đáp ứng phụ tải đỉnh vào những thời điểm nhu cầu tăng đột biến, đồng thời đóng vai trò “điện đệm” để cân bằng lưới khi điện gió hoặc điện mặt trời giảm công suất đột ngột do thay đổi thời tiết.

Theo PGS.TS Vũ Thanh Ca, quy hoạch thủy điện thời gian qua vẫn tồn tại sự chồng chéo trong quản lý giữa các bộ, ngành, gây chậm tiến độ và ảnh hưởng hiệu quả của những dự án mới. Nhiều địa phương được phân cấp phê duyệt dự án nhưng thiếu năng lực đánh giá tác động nên chưa tính hết các vấn đề liên quan đến phân bổ nguồn nước, hệ sinh thái và mối liên kết giữa các công trình trong cùng lưu vực. Điều này dẫn đến các rủi ro về môi trường và sự mất cân đối trong khai thác nguồn nước.

Về vận hành, một số hồ vào mùa khô chưa đảm bảo duy trì dòng chảy tối thiểu xuống hạ du khi không phát điện, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến hệ sinh thái và sinh hoạt. Với các hồ có chuyển nước liên lưu vực, dòng chảy tối thiểu càng trở thành yếu tố quan trọng để tránh suy kiệt dòng sông.

Nhiều dự án thủy điện vẫn chưa giải quyết dứt điểm đền bù, giải phóng mặt bằng, dẫn đến khiếu kiện kéo dài, ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi người dân và an ninh khu vực. Một số công trình được xây dựng sớm, với dữ liệu mưa lũ hạn chế, nên hiện nay tiềm ẩn nguy cơ về an toàn hồ đập khi lũ lớn xuất hiện dồn dập hơn trước. Các hồ này cần được đánh giá lại và nâng cấp kịp thời.

PGS.TS Vũ Thanh Ca nhấn mạnh rằng trong bối cảnh tài nguyên nước ngày càng khan hiếm, mọi quy hoạch sửa đổi phải vừa đảm bảo năng lực cắt lũ vừa dự trữ nước cho mùa khô nhằm phục vụ sản xuất, sinh hoạt và phát điện. Tiềm năng thủy điện còn lại ở Việt Nam hiện không nhiều, chủ yếu là các công trình nhỏ. Những thủy điện bậc thang dung tích nhỏ tuy công suất thấp nhưng ít tác động môi trường, dễ huy động và hữu ích trong ổn định lưới điện khi nhu cầu sử dụng năng lượng tái tạo ngày càng lớn.

Để hệ thống hiện hữu hoạt động hiệu quả hơn, khâu tiên quyết là rà soát lại thiết kế, quy trình vận hành hồ - liên hồ, áp dụng mô hình toán đã kiểm chứng để tính toán các kịch bản lũ cực hạn. Trên cơ sở đó xây dựng quy trình tối ưu, bảo đảm an toàn tuyệt đối và tăng khả năng điều tiết lũ. Cùng với đó, phát triển các nhà máy thủy điện tích năng theo quy hoạch điện VIII cũng được xem là giải pháp quan trọng, giúp điều hòa công suất trong hệ thống có tỷ trọng lớn năng lượng tái tạo.

Quy trình liên hồ đã lạc nhịp - cần cải tổ toàn diện

Theo GS.TS Nguyễn Quốc Dũng, Chủ tịch Hội Đập lớn và Phát triển nguồn nước Việt Nam, cần nhìn nhận quan hệ giữa vận hành liên hồ và đặc điểm từng lưu vực một cách đầy đủ hơn. Ông cho rằng mỗi hồ thủy điện đều mang hai sứ mệnh: Đảm bảo an ninh năng lượng và kiểm soát lũ cho hạ du. Cân bằng hai nhiệm vụ này càng khó khăn khi mưa lũ đang thay đổi quy luật, thất thường và tập trung hơn.

Trước năm 2010, yếu tố kiểm soát mực nước hạ du hầu như chưa được đưa vào quy trình vận hành. Chỉ từ giai đoạn 2010 - 2012, các quy định mới bắt đầu yêu cầu tính đến đặc điểm này. Đến nay, 11 quy trình vận hành liên hồ chứa đã được Thủ tướng phê duyệt cho các lưu vực lớn như sông Hồng, sông Mã, sông Cả, sông Hương, sông Vu Gia - Thu Bồn, sông Trà Khúc, sông Ba, sông Đồng Nai… nhưng theo ông Dũng, các quy trình này vẫn còn “cứng” cả về không gian và thời gian.

Về không gian, mỗi lưu vực có đặc điểm mưa và địa hình khác biệt. Khi mưa lớn xảy ra, nước đổ dồn về một nhánh rất nhanh, gây áp lực lớn cho hồ chứa. Việc vận hành theo một quy trình đồng nhất chưa phản ánh đúng đặc thù này. Nhiều nước trên thế giới đã tách quy trình vận hành theo từng hồ hoặc từng tiểu lưu vực nhỏ hơn.

Về thời gian, quy định bắt đầu tích nước từ đầu đến giữa tháng 11 cũng không còn phù hợp. Mùa mưa lũ ở nhiều nơi đã dịch chuyển muộn hơn, khiến việc tích - xả của hồ thủy điện và hồ thủy lợi lệch nhịp với thực tế.

GS.TS Nguyễn Quốc Dũng chỉ ra ba nhóm vấn đề kỹ thuật cần xử lý sớm. Thứ nhất là năng lực dự báo, bởi Việt Nam chưa có hệ thống dự báo thủy văn theo tầng tại từng lưu vực như nhiều quốc gia khác, dẫn đến hạn chế trong cảnh báo sớm 72 giờ.

Thứ hai, quy trình “xả trước để đón lũ” chưa được luật hóa. Các nhà máy phải tuân thủ sản lượng đăng ký, chỉ có thể xả trước theo chỉ đạo hành chính, làm giảm tính chủ động. Hội Đập lớn đang đề xuất cơ chế “mua dung tích phòng lũ” bằng nguồn quỹ phòng chống thiên tai, nhằm bù đắp kinh tế cho các hồ phải hạ mực nước trước khi lũ về.

Ông Dũng dẫn ví dụ: Nếu giữ lại 300 triệu m³ nước tại hồ ở đồng bằng Huế, mực nước lũ có thể giảm khoảng 1 mét; nếu giữ được 1 tỷ m³, mức giảm có thể lên đến 3 mét. Nhưng để làm được cần hành lang pháp lý rõ ràng và phân định trách nhiệm giữa các bên.

Thứ ba, cần tích hợp quy hoạch hạ tầng. Nhiều tuyến cao tốc, đường sắt cao tốc có thể vô tình “chặn” lũ nếu không bố trí không gian thoát lũ khoa học. Tương tự, việc chỉ tập trung nâng cao đê mà không mở rộng hành lang thoát lũ như một số địa phương đã làm là không bền vững.

Cùng với đó, ứng dụng công nghệ mô phỏng dòng chảy, thời gian nước di chuyển từ rừng xuống hồ và từ hồ xuống hạ du, cũng như dự báo vùng ngập, phải được triển khai rộng rãi. Một số nước đã dùng bản đồ LBS để sơ tán dân theo thời gian thực, minh chứng cho hiệu quả của khoa học - công nghệ trong cứu hộ và phòng chống thiên tai.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng khó lường, các chuyên gia đều thống nhất rằng hệ thống thủy điện Việt Nam phải bước vào giai đoạn điều chỉnh mạnh mẽ hơn, từ quy hoạch, dự báo đến vận hành. Chỉ khi quản trị nguồn nước theo tư duy mới, tích hợp khoa học công nghệ và có sự phối hợp xuyên ngành, hệ thống thủy điện mới tiếp tục phát huy vai trò trụ cột, vừa bảo đảm an ninh năng lượng, vừa giảm thiểu rủi ro lũ lụt cho hàng triệu người dân hạ du.

Vì sao hệ thống hồ chứa đồ sộ nhưng hạ du vẫn ngập nặng?