Dấu chân carbon trở thành “tấm vé” vào thị trường toàn cầu

Theo các chuyên gia, nhiều nền kinh tế lớn như Liên minh châu Âu (EU), Hoa Kỳ hay Nhật Bản đang đồng loạt dựng lên những “hàng rào carbon” nhằm kiểm soát lượng phát thải khí nhà kính của hàng hóa nhập khẩu. Điều này đồng nghĩa với việc mỗi sản phẩm xuất khẩu, từ thép, xi măng đến dệt may, thực phẩm hay điện tử, đều phải minh bạch thông tin phát thải trong suốt vòng đời sản xuất và vận chuyển. Sản phẩm có “dấu chân carbon” càng lớn sẽ phải chịu chi phí carbon càng cao khi tiếp cận thị trường quốc tế.

Từ tháng 4/2026, Ủy ban châu Âu (EC) chính thức công bố giá chứng chỉ thuộc Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) quý I/2026 ở mức 75,36 Euro cho mỗi tấn CO2 tương đương phát thải vượt ngưỡng. Đây là khoản chi phí mà các nhà nhập khẩu vào EU phải thanh toán, qua đó tạo áp lực ngược lên toàn bộ chuỗi cung ứng, trong đó có các doanh nghiệp Việt Nam.

Giá chứng chỉ CBAM được liên kết trực tiếp với thị trường carbon của EU (EU-ETS), phản ánh mức giá trung bình đấu giá hạn ngạch phát thải trong khối. Từ năm 2027, cơ chế này sẽ được siết chặt hơn khi giá carbon được cập nhật theo tuần thay vì theo quý nhằm bám sát diễn biến thị trường.

Không chỉ lĩnh vực sản xuất công nghiệp, ngành hàng không Việt Nam cũng đang chịu áp lực lớn khi tham gia Chương trình Giảm nhẹ và Bù trừ phát thải khí nhà kính đối với hàng không quốc tế (CORSIA). Theo tính toán của các chuyên gia, tổng nhu cầu bù trừ phát thải của ngành hàng không Việt Nam giai đoạn 2026-2035 có thể lên tới 10,7-15,4 triệu tín chỉ carbon, với chi phí tuân thủ ước khoảng 345-496 triệu USD.

Điều này buộc các doanh nghiệp phải đẩy mạnh chuyển đổi xanh, từ sử dụng nhiên liệu thân thiện môi trường, cải tiến công nghệ động cơ đến tối ưu quy trình vận hành nhằm giảm phát thải khí nhà kính.

Ông Nguyễn Trung Thực, Viện trưởng Viện Công nghệ và Đổi mới sáng tạo (VCCI), cho biết các tiêu chuẩn ESG và báo cáo phát triển bền vững hiện đã trở thành yêu cầu bắt buộc trong hoạt động thương mại quốc tế. Các đối tác, nhà đầu tư và tổ chức tài chính đều yêu cầu doanh nghiệp công khai dữ liệu phát thải carbon theo các tiêu chuẩn minh bạch và được kiểm toán độc lập.

Đáng chú ý, các tập đoàn đa quốc gia như Apple, Samsung hay Nike đang triển khai lộ trình “xanh hóa” toàn bộ chuỗi cung ứng. Các nhà cung ứng vệ tinh muốn duy trì hợp tác buộc phải chuyển đổi công nghệ, sử dụng năng lượng tái tạo và đáp ứng các tiêu chí môi trường nghiêm ngặt.

Theo giới chuyên gia, nếu doanh nghiệp không chủ động xây dựng hệ thống dữ liệu phát thải minh bạch, phía EU có thể áp dụng mức phát thải mặc định ở ngưỡng rất cao, khiến hàng hóa phải gánh thêm thuế carbon và mất hoàn toàn lợi thế cạnh tranh.

Trong bối cảnh đó, nhiều doanh nghiệp Việt Nam đã bắt đầu chuyển đổi để thích ứng với “luật chơi” mới. Công ty Cổ phần Sữa Việt Nam (Vinamilk) hiện là doanh nghiệp đầu tiên tại Việt Nam sở hữu hệ thống nhà máy và trang trại đạt chứng nhận trung hòa carbon theo tiêu chuẩn quốc tế PAS 2060. Heineken Việt Nam đạt tỷ lệ 96% sử dụng năng lượng tái tạo trong sản xuất và giảm 49% lượng phát thải trên toàn chuỗi giá trị so với năm 2018. Trong khi đó, mô hình kinh tế tuần hoàn của Nestlé Việt Nam giúp giảm hơn 14 nghìn tấn CO2 tương đương mỗi năm.

Song song với yêu cầu cắt giảm phát thải, việc phát triển thị trường carbon trong nước đang được xem là giải pháp quan trọng để giữ dòng tiền xanh ở lại nền kinh tế Việt Nam. Nếu không có thị trường carbon nội địa, doanh nghiệp xuất khẩu sẽ phải chi trả khoản thuế carbon lớn cho nước nhập khẩu hoặc mua tín chỉ carbon quốc tế với chi phí cao.

Ngược lại, khi thị trường carbon vận hành hiệu quả, nguồn tài chính này sẽ được tái đầu tư vào quá trình chuyển đổi xanh trong nước, hỗ trợ doanh nghiệp nâng cấp công nghệ, cải tiến dây chuyền sản xuất và thúc đẩy các mô hình phát triển phát thải thấp.

Hiện Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang phối hợp với các đối tác quốc tế triển khai Chương trình dán nhãn carbon tự nguyện. Chương trình hỗ trợ doanh nghiệp đo lường, xác minh và công bố lượng phát thải khí nhà kính ở cấp độ sản phẩm nhằm nâng cao khả năng cạnh tranh xuất khẩu.

Theo đó, các sản phẩm tham gia sẽ được dán nhãn thể hiện lượng phát thải carbon, thời hạn hiệu lực cùng mã QR liên kết đến dữ liệu minh bạch. Giai đoạn thí điểm tập trung vào các ngành như năng lượng, hóa chất, giấy, dệt may, thực phẩm – đồ uống và điện tử.

Giới chuyên gia nhận định, trong tương lai gần, năng lực quản trị phát thải carbon sẽ trở thành tiêu chí bắt buộc để doanh nghiệp tham gia sâu vào thương mại toàn cầu. Việc chuyển đổi xanh không còn là lựa chọn mang tính hình thức mà là điều kiện sống còn để doanh nghiệp duy trì thị trường, thu hút đầu tư và nâng cao năng lực cạnh tranh.

Việt Nam khởi động Chương trình Đối tác hành động carbon xanh dương