Nâng cao tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới
Trong xây dựng nông thôn mới, môi trường không còn chỉ được nhìn từ những tuyến đường hay khu dân cư sạch đẹp mà ngày càng gắn với chất lượng hạ tầng, năng lực xử lý chất thải, nước thải và trách nhiệm của người dân trong bảo vệ môi trường sống.
Giai đoạn 2026-2030, công tác bảo vệ môi trường nông thôn được định hướng theo hướng đồng bộ hạ tầng, quản lý chất thải theo chuỗi tuần hoàn, kiểm soát nguồn ô nhiễm và phát huy vai trò giám sát của cộng đồng.
Trong xây dựng nông thôn mới, môi trường không còn chỉ được nhìn từ những tuyến đường hay khu dân cư sạch đẹp mà ngày càng gắn với chất lượng hạ tầng, năng lực xử lý chất thải, nước thải và trách nhiệm của người dân trong bảo vệ môi trường sống.
.jpg)
Theo hướng dẫn của Cục Môi trường về triển khai các nội dung môi trường thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia giai đoạn 2026-2035, trong đó giai đoạn I thực hiện từ năm 2026-2030, các nhiệm vụ sẽ được triển khai đồng bộ từ quy hoạch, đầu tư, vận hành đến giám sát.
Cách tiếp cận từng bước chuyển từ xử lý ô nhiễm sang phòng ngừa, tái sử dụng tài nguyên và thúc đẩy kinh tế tuần hoàn.
Hạ tầng môi trường phải phù hợp thực tế
Một trong những nhiệm vụ trọng tâm giai đoạn 2026-2030 là phát triển đồng bộ hệ thống thu gom, xử lý nước thải và quản lý chất thải rắn, phù hợp với điều kiện cụ thể của từng địa phương.
Đầu tư hạ tầng cần gắn với quy hoạch, đánh giá hiện trạng, dự báo nhu cầu và phương án quản lý, vận hành sau đầu tư. Điều này nhằm hạn chế tình trạng công trình thiếu đồng bộ, công suất không phù hợp hoặc hoạt động không hiệu quả.
Tại những nơi chưa có đầy đủ cơ sở quy hoạch, địa phương cần tổ chức điều tra, khảo sát và thu thập dữ liệu về dân số, hạ tầng, lượng nước thải, chất thải rắn phát sinh cũng như khả năng tiếp nhận của môi trường.
Trên cơ sở đó, xác định các khu vực đang quá tải, thiếu hạ tầng hoặc có nguy cơ ô nhiễm để lựa chọn phương án đầu tư phù hợp.
Đối với nước thải, cần xác định mạng lưới và lưu vực thoát nước, vị trí, quy mô công trình xử lý, trạm bơm cùng các hạng mục phụ trợ.
Tại những khu vực chưa thể kết nối với hệ thống tập trung, các giải pháp xử lý phân tán, theo cụm dân cư hoặc xử lý tại chỗ được khuyến khích. Tùy điều kiện, địa phương có thể áp dụng bể tự hoại, bể lọc kỵ khí, hồ sinh học, bãi lọc trồng cây hoặc công nghệ phù hợp khác, bảo đảm nước thải sau xử lý đáp ứng quy chuẩn môi trường.
Với chất thải rắn, cách tiếp cận được chuyển từ thu gom và xử lý đơn thuần sang quản lý toàn bộ chuỗi, gồm phân loại tại nguồn, thu gom, lưu giữ, vận chuyển, tái sử dụng, tái chế và xử lý cuối cùng.
Hệ thống thu gom cần phù hợp với đặc điểm dân cư, địa hình và giao thông, đồng thời bảo đảm phương tiện, thiết bị, nhân lực, điểm tập kết, trạm trung chuyển và cơ sở xử lý.
Phân loại tại nguồn được xác định là khâu nền tảng. Các hộ gia đình, trường học, cơ sở dịch vụ, cơ sở sản xuất nhỏ và cộng đồng dân cư cần được hướng dẫn phân loại, đồng thời kết nối với mạng lưới thu gom phù hợp.
Chất thải hữu cơ được khuyến khích xử lý tại chỗ hoặc theo cụm thông qua ủ compost, hầm biogas và các mô hình sinh học. Phụ phẩm nông nghiệp, chất thải chăn nuôi có thể được tận dụng làm nguyên liệu, trong khi chất thải có khả năng tái chế được thu gom và chuyển giao cho các cơ sở phù hợp.
Để hệ thống hạ tầng vận hành hiệu quả, địa phương cần ban hành quy chế quản lý, phân định rõ trách nhiệm, bố trí nhân lực và kinh phí, đồng thời tổ chức vận hành thường xuyên. Việc ứng dụng công nghệ thông tin, số hóa dữ liệu cũng được đặt ra nhằm theo dõi, giám sát quá trình thu gom và xử lý.
Bên cạnh nguồn lực nhà nước, doanh nghiệp, hợp tác xã và các tổ chức được khuyến khích tham gia đầu tư. Việc xã hội hóa cần gắn với kinh tế tuần hoàn và trách nhiệm tái chế sản phẩm, bao bì, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý môi trường nông thôn.
Kiểm soát nguồn thải từ cơ sở
Nếu hạ tầng là nền tảng thì kiểm soát nguồn thải và sự tham gia của cộng đồng là những yếu tố quyết định tính bền vững của công tác bảo vệ môi trường nông thôn.
Theo hướng dẫn, các địa phương cần điều tra hiện trạng phát sinh chất thải, theo dõi diễn biến qua từng giai đoạn và dự báo xu hướng trong những năm tiếp theo. Từ đó xây dựng phương án quản lý theo hướng ưu tiên giảm phát sinh, phân loại tại nguồn, tái sử dụng, tái chế và hạn chế chôn lấp.
Tại những khu vực có nguy cơ ô nhiễm cao, nhất là nơi tập trung nhiều nguồn thải, làng nghề, khu dân cư hoặc những khu vực mặt nước suy giảm chất lượng, việc xác định chính xác nguồn gây ô nhiễm là cơ sở để đưa ra giải pháp xử lý đúng trọng tâm.
Địa phương cần thống kê các nguồn phát thải, tổ chức lấy mẫu, phân tích chất lượng môi trường, đánh giá khả năng tiếp nhận và sức chịu tải của môi trường. Dữ liệu về nguồn thải từng bước được số hóa, xây dựng bản đồ phục vụ công tác theo dõi, kiểm soát và ra quyết định.
Đối với các kênh mương, ao hồ ô nhiễm, giải pháp không chỉ dừng ở việc thu gom rác trên mặt nước. Cần kiểm kê các nguồn thải trong toàn lưu vực, kiểm soát nguồn xả, cải thiện dòng chảy, nạo vét bùn đáy tại những khu vực cần thiết và từng bước xây dựng bản đồ số chất lượng nước mặt.
Cách tiếp cận theo lưu vực giúp chuyển từ xử lý từng điểm ô nhiễm sang quản lý tổng thể các nguồn tác động, qua đó nâng cao hiệu quả phục hồi môi trường.
Tại các làng nghề, địa phương cần đầu tư hệ thống thu gom, xử lý nước thải tập trung; bố trí khu vực lưu giữ chất thải đặc thù; quản lý bùn thải và áp dụng công nghệ phù hợp với từng loại hình sản xuất.
Những cơ sở gây ô nhiễm nghiêm trọng nhưng không thể xử lý hiệu quả tại chỗ cần được xây dựng lộ trình di dời, chuyển đổi ngành nghề hoặc tổ chức lại sản xuất gắn với các khu, cụm sản xuất tập trung.
Phát huy vai trò giám sát của cộng đồng
Cùng với đầu tư hạ tầng và kiểm soát nguồn thải, cộng đồng được xác định là một chủ thể trực tiếp tham gia bảo vệ môi trường.
Các tổ tự quản bảo vệ môi trường tại thôn, bản, cụm dân cư cần tiếp tục được duy trì với sự tham gia của người có uy tín, các đoàn thể và người dân. Nội dung bảo vệ môi trường, giám sát nguồn thải có thể được đưa vào hương ước, quy ước cộng đồng, tạo cơ chế để người dân cùng tham gia và cùng chịu trách nhiệm.
Việc kết nối người dân với cơ quan quản lý cũng cần được tăng cường. Người dân có thể cung cấp thông tin, hình ảnh, video về những hành vi gây ô nhiễm để cơ quan chức năng tiếp nhận, kiểm tra và xử lý theo quy định.
Cùng với đó, công khai thông tin về chất lượng môi trường, nguồn thải và các cơ sở có nguy cơ gây ô nhiễm sẽ góp phần nâng cao tính minh bạch, trách nhiệm của cơ sở sản xuất và tạo điều kiện để cộng đồng tham gia giám sát.
Đây cũng là cơ sở để tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới từng bước chuyển từ yêu cầu “đạt chuẩn” sang mục tiêu duy trì chất lượng môi trường sống bền vững cho người dân.




