Thành nhà Hồ phát huy giá trị di sản, thúc đẩy du lịch xanh

Nghiên cứu, ứng dụng công nghệ trong bảo tồn di sản

Nằm trên địa bàn xã Tây Đô, tỉnh Thanh Hóa, Thành nhà Hồ được xây dựng năm 1397 dưới triều Hồ, từng là trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa và xã hội của nước Đại Ngu với tên gọi Tây Đô. Công trình nổi bật bởi hệ thống tường thành được xây dựng từ những khối đá lớn, ghép nối bằng kỹ thuật độc đáo, thể hiện trình độ tổ chức xây dựng và tư duy kiến trúc của người Việt cuối thế kỷ XIV. Năm 2011, Thành nhà Hồ được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thế giới.

Sau hơn 15 năm được ghi danh, công tác nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị di sản đã đạt nhiều kết quả. Tuy nhiên, những dấu tích kiến trúc bên trong thành phần lớn đã bị vùi lấp qua nhiều thế kỷ, khiến việc nhận diện đầy đủ cấu trúc đô thị, hoạt động sinh hoạt và đời sống cư dân xưa vẫn cần tiếp tục được nghiên cứu.

Từ năm 2011 đến nay, Trung tâm Bảo tồn Di sản văn hóa thế giới Thành nhà Hồ đã phối hợp với Viện Khảo cổ học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam và Hội Khảo cổ học Việt Nam triển khai nhiều đợt khai quật, khảo sát. Theo kế hoạch, tổng diện tích khai quật được xác định là 56.000 m², gồm 25.000 m² khu vực Thành Nội, 12.000 m² hào thành, 5.000 m² tại bốn cổng thành và 14.000 m² tuyến đường Hoàng gia.

Qua các đợt nghiên cứu, nhiều dấu tích kiến trúc, vật liệu xây dựng và hiện vật có giá trị được phát hiện, bổ sung tư liệu về lịch sử hình thành, phát triển của kinh đô Tây Đô. Những kết quả này đồng thời cung cấp cơ sở khoa học để xác định phương án bảo vệ, tu bổ các vị trí có nguy cơ xuống cấp, hạn chế những can thiệp thiếu căn cứ làm ảnh hưởng đến cấu trúc nguyên gốc của di sản.

Song song với khảo cổ học, Thanh Hóa đang chú trọng ứng dụng công nghệ số trong quản lý và bảo vệ khu di sản. Trung tâm Bảo tồn Di sản Thành nhà Hồ phối hợp với các đơn vị chuyên môn và chuyên gia quốc tế nghiên cứu xây dựng bản đồ vệ tinh kỹ thuật số ứng dụng hệ thống thông tin địa lý (GIS). Trước mắt, bản đồ khảo cổ học tập trung vào các khu vực quan trọng như Hoàng thành, La thành, đàn Nam Giao và đường Hoàng gia, sau đó mở rộng tới những khu vực thuộc vùng đệm.

Theo ông Nguyễn Bá Linh, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di sản Thành nhà Hồ, ứng dụng công nghệ số mang lại nhiều lợi ích trong lưu trữ tư liệu, quản lý, nghiên cứu và bảo tồn. Hệ thống dữ liệu cũng hỗ trợ cơ quan chuyên môn theo dõi hiện trạng di tích, kiểm soát những tác động từ hoạt động dân sinh, sản xuất và phát triển hạ tầng.

Việc kết hợp nghiên cứu khoa học với công nghệ hiện đại không chỉ nâng cao hiệu quả quản lý mà còn tạo thêm phương thức giới thiệu di sản tới công chúng. Đây là nền tảng quan trọng để Thanh Hóa khai thác giá trị Thành nhà Hồ theo hướng có trách nhiệm, bảo đảm hoạt động du lịch không làm tổn hại đến tính nguyên gốc và cảnh quan lịch sử.

Đa dạng hóa sản phẩm, gắn du lịch với sinh kế cộng đồng

Dù sở hữu giá trị lịch sử và kiến trúc đặc biệt, sức hấp dẫn du lịch của Thành nhà Hồ chưa được khai thác tương xứng. Những năm đầu sau khi được UNESCO ghi danh, lượng khách tham quan còn khiêm tốn. Năm 2011, di sản đón khoảng 100.000 lượt khách và đến năm 2017, con số này vẫn ở mức tương đương.

Nguyên nhân chủ yếu là nhiều công trình kiến trúc bên trong thành đã bị vùi lấp, trong khi hệ thống tường thành là dấu tích nổi bật nhất du khách có thể trực tiếp quan sát. Cơ sở vật chất và hạ tầng phụ trợ còn hạn chế cũng khiến trải nghiệm tham quan chưa thực sự phong phú.

Để khắc phục, Trung tâm Bảo tồn Di sản Thành nhà Hồ từng bước bổ sung các không gian trưng bày hiện vật, giới thiệu dấu tích khảo cổ, kỹ thuật xây dựng và những giá trị lịch sử của kinh đô Tây Đô. Các chuyên đề về súng thần công, cải cách dưới triều Hồ, văn hóa nông nghiệp và khảo cổ học góp phần giúp du khách có cái nhìn toàn diện hơn về di sản.

Cùng với đó, các hoạt động trò chơi dân gian, giới thiệu ẩm thực và sản phẩm OCOP được đưa vào chương trình trải nghiệm, tạo sự kết nối giữa di sản với đời sống văn hóa địa phương. Bốn tuyến tham quan gồm Thành nhà Hồ - Về miền Di sản; Thành nhà Hồ - Các làng truyền thống; Thành nhà Hồ - Tâm linh vùng đệm; Thành nhà Hồ - Di tích và thắng cảnh vùng đệm cũng mở rộng không gian khám phá, đưa du khách đến gần hơn với cảnh quan và các giá trị văn hóa vùng Tây Đô.

Đáng chú ý, cộng đồng địa phương đang được khuyến khích tham gia sâu hơn vào hoạt động du lịch thông qua các chương trình giáo dục di sản, tập huấn kỹ năng đón tiếp và ứng xử với du khách. Việc kết nối các sản phẩm đặc trưng, dịch vụ địa phương với hoạt động tham quan không chỉ tạo thêm nguồn thu mà còn nâng cao trách nhiệm của người dân trong gìn giữ cảnh quan, phong tục và di sản.

Tuy nhiên, quá trình khai thác vẫn gặp khó khăn về quy hoạch, quản lý đất đai và nguồn lực đầu tư. Hoạt động sinh sống, sản xuất của người dân trong khu vực bảo vệ cần được hài hòa với yêu cầu bảo tồn các dấu tích khảo cổ và cảnh quan nguyên gốc. Vì vậy, phát triển du lịch cần gắn với quy hoạch tổng thể, kiểm soát tác động môi trường, tránh thương mại hóa di sản và bảo đảm cộng đồng thực sự được hưởng lợi.

Khi bảo tồn được đặt làm nền tảng, các sản phẩm du lịch được tổ chức có trách nhiệm và người dân trở thành chủ thể tham gia, Thành nhà Hồ sẽ có thêm điều kiện phát huy giá trị di sản, tạo sinh kế tại chỗ và đóng góp vào phát triển kinh tế - xã hội địa phương.

Đồng Tháp tạo điểm nhấn du lịch xanh từ làng cổ và văn hóa sông nước