TP Hồ Chí Minh trước nguy cơ ngập và thiếu nước

Những đợt mưa lớn tập trung trong thời gian ngắn, kết hợp triều cường và hạn chế của hệ thống thoát nước, khiến nguy cơ ngập úng gia tăng. Trong khi đó, khả năng El Niño phát triển mạnh có thể làm giảm lượng mưa, gia tăng áp lực thiếu nước trong mùa khô tới. Thực tế này đòi hỏi thành phố phải chủ động ứng phó với cả hai thái cực thời tiết, từ quy hoạch đô thị, đầu tư hạ tầng đến quản lý và sử dụng tài nguyên nước.

Mưa lớn dồn dập, áp lực ngập ngày càng tăng

Mùa mưa năm 2026 tại TP Hồ Chí Minh ghi nhận diễn biến bất thường khi lượng mưa trong những tháng đầu mùa thấp, nhưng tăng mạnh từ tháng 9 và kéo dài sang đầu tháng 10. Sự chuyển biến nhanh về lượng mưa khiến nhiều khu vực đô thị phải đối mặt với áp lực tiêu thoát nước lớn, nhất là khi mưa lớn xuất hiện trùng thời điểm triều cường.

Theo số liệu của Đài Khí tượng Thủy văn Nam Bộ, từ ngày 1/9 đến 6/10/2026, lượng mưa đo được tại trạm Tân Sơn Hòa đạt 680,5 mm, cao nhất cùng kỳ trong 46 năm kể từ năm 1980. Riêng tháng 9, lượng mưa tại trạm này cao hơn 48% so với trung bình nhiều năm, trong khi lượng mưa các tháng 6-8 thấp hơn mức trung bình khoảng 40%.

Tại trạm Nhà Bè, lượng mưa trong 24 giờ ngày 21-22/9 đạt 187,5 mm. Những đợt mưa có cường độ lớn trong thời gian ngắn khiến nước dồn xuống nhanh, tạo áp lực đáng kể lên hệ thống cống thoát nước và các tuyến kênh tiếp nhận. Vì vậy, nguy cơ ngập úng không chỉ phụ thuộc vào tổng lượng mưa cả mùa mà còn liên quan trực tiếp đến cường độ, thời gian và phạm vi phân bố của từng đợt mưa.

Diễn biến thời tiết cho thấy các hình thế khí tượng, trong đó có hoạt động của dải hội tụ nhiệt đới, đã góp phần gây ra nhiều đợt mưa lớn tại thành phố, với lượng mưa có nơi vượt 100 mm. Khi mưa kéo dài nhiều ngày kết hợp triều cường, tình trạng ngập càng trở nên nghiêm trọng, đặc biệt tại những khu vực địa hình thấp, ven sông và kênh rạch như khu vực quận 7, quận 2 trước đây.

Vào thời điểm triều dâng cao, nước từ hệ thống thoát nước đô thị khó tiêu thoát ra sông, kênh, rạch, khiến nước mưa rút chậm. Trong khi đó, năng lực tiếp nhận của hệ thống cống có giới hạn, nhất là khi lượng mưa tăng nhanh trong thời gian ngắn. Sự cộng hưởng giữa mưa lớn, triều cường, địa hình thấp và những hạn chế của hạ tầng thoát nước khiến tình trạng ngập kéo dài, ảnh hưởng đến việc đi lại, sinh hoạt và hoạt động kinh tế của người dân.

Các chuyên gia khí tượng thủy văn lưu ý, không thể quy mọi đợt mưa lớn, ngập úng cho biến đổi khí hậu, bởi mỗi sự kiện còn phụ thuộc vào hình thế thời tiết cụ thể, hoạt động của gió mùa, áp thấp nhiệt đới và các điều kiện khí quyển khác. Tuy nhiên, trong bối cảnh khí hậu nóng lên, những thay đổi về đặc điểm mưa cực đoan kết hợp với tốc độ đô thị hóa đang làm gia tăng sức ép đối với công tác phòng, chống ngập.

Đáng chú ý, khi mưa lớn xuất hiện đúng thời điểm triều cao, khả năng tiêu thoát tự nhiên bị suy giảm, khiến các tuyến đường trũng thấp dễ ngập hơn. Do đó, công tác cảnh báo cần vượt ra ngoài việc thông báo lượng mưa chung, hướng tới cung cấp thông tin cụ thể về khu vực có nguy cơ ngập, thời điểm mưa lớn và diễn biến triều để người dân, cơ quan chức năng chủ động phương án ứng phó.

Đưa kịch bản khí hậu vào quy hoạch đô thị

Trước những diễn biến khó lường của thời tiết, việc sử dụng các kịch bản biến đổi khí hậu làm cơ sở cho quy hoạch và đầu tư hạ tầng có ý nghĩa quan trọng đối với TP Hồ Chí Minh. Kịch bản biến đổi khí hậu cập nhật năm 2025 đã cung cấp cơ sở khoa học phục vụ xây dựng kế hoạch ứng phó, trong đó các nội dung dành cho Hà Nội và TP Hồ Chí Minh được xây dựng chi tiết hơn so với kịch bản toàn quốc, hỗ trợ đánh giá các hiện tượng cực đoan như mưa lớn, nắng nóng và hiệu ứng đảo nhiệt đô thị.

Theo kịch bản cập nhật, tổng lượng mưa năm tại TP Hồ Chí Minh có thể không thay đổi nhiều trong dài hạn, nhưng đặc điểm mưa có xu hướng cực đoan hơn. Với kịch bản phát thải thấp, vào giữa thế kỷ XXI, số ngày có lượng mưa trên 50 mm có thể tăng 27%, trong khi số ngày mưa trên 100 mm tăng tới 83% so với thời kỳ cơ sở 1995-2014.

Những con số này cho thấy, ngay cả khi tổng lượng mưa năm không tăng đáng kể, các đợt mưa tập trung vẫn có thể gây quá tải hệ thống thoát nước đô thị. Nếu hạ tầng không được thiết kế phù hợp với các điều kiện khí hậu trong tương lai, nguy cơ ngập úng có thể tiếp tục gia tăng, kéo theo chi phí khắc phục và thiệt hại kinh tế ngày càng lớn.

Sau sắp xếp đơn vị hành chính, TP Hồ Chí Minh có 168 phường, xã, đặc khu, với mạng lưới sông, kênh, rạch dày đặc và chịu tác động đồng thời của mưa lớn, triều cường, sụt lún đất và nguy cơ xâm nhập mặn. Đặc điểm này đòi hỏi công tác quản lý rủi ro khí hậu phải được thực hiện trên phạm vi toàn thành phố, gắn với đặc điểm địa hình, thủy văn và điều kiện hạ tầng của từng khu vực.

Một trong những yêu cầu đặt ra là xây dựng bản đồ nguy cơ ngập chi tiết theo địa giới hành chính mới, đồng thời xem xét mối quan hệ giữa lượng mưa, triều cường, sụt lún đất và hoạt động của các công trình kiểm soát triều. Việc chia sẻ dữ liệu khí tượng, thủy văn và chuyển giao công cụ khai thác kịch bản khí hậu cần được đẩy mạnh, giúp các cơ quan quản lý có thêm căn cứ khi lập quy hoạch, thiết kế công trình thoát nước và xây dựng phương án phòng, chống thiên tai.

Bên cạnh đầu tư hệ thống cống, kênh thoát nước và các công trình kiểm soát triều, thành phố cần chú trọng bảo vệ không gian trữ nước tự nhiên, mở rộng diện tích cây xanh, tăng khả năng thấm và giữ nước tại đô thị. Các giải pháp công trình cần được kết hợp với giải pháp dựa vào tự nhiên, nhằm giảm lượng nước chảy tràn trên bề mặt và hạn chế áp lực lên hệ thống thoát nước trong những đợt mưa lớn.

Đặc biệt, việc mở rộng địa giới hành chính đặt ra yêu cầu tăng cường phối hợp trong quản lý lưu vực và vận hành hệ thống thoát nước, bởi dòng chảy không dừng lại theo ranh giới hành chính. Quy hoạch chống ngập vì thế cần được xem xét trong mối liên hệ giữa các khu vực, bảo đảm tính đồng bộ của hệ thống hạ tầng và hiệu quả lâu dài của các giải pháp đầu tư.

Chủ động tích trữ nước, ứng phó nguy cơ El Niño

Nếu mưa cực đoan và ngập úng là sức ép trước mắt, nguy cơ thiếu hụt lượng mưa trong thời gian tới lại đặt ra một bài toán khác đối với công tác quản lý tài nguyên nước của thành phố và toàn vùng Nam Bộ.

Theo nhận định của các chuyên gia khí tượng thủy văn, El Niño có khả năng mạnh lên và kéo dài đến cuối năm 2026, sang năm 2027, làm gia tăng nguy cơ thiếu hụt mưa tại Nam Bộ. Diễn biến này cần được theo dõi sát bởi tác động của El Niño có thể làm thay đổi chế độ mưa, ảnh hưởng đến khả năng bổ sung nguồn nước và gia tăng áp lực đối với hoạt động sản xuất, sinh hoạt.

Trước nguy cơ đó, các giải pháp ứng phó cần được triển khai sớm, thay vì chờ đến khi thiếu nước xảy ra. Những định hướng được cơ quan chuyên môn kiến nghị bao gồm chủ động tích trữ nước, sử dụng tiết kiệm nguồn nước, điều chỉnh lịch thời vụ và lựa chọn cây trồng phù hợp với điều kiện nguồn nước. Đối với TP Hồ Chí Minh, việc bảo đảm nguồn nước sinh hoạt, duy trì hoạt động sản xuất và nâng cao khả năng dự phòng trước các đợt khô hạn cần được đặt trong kế hoạch quản lý tài nguyên nước dài hạn.

Nguy cơ thiếu nước cũng cần được xem xét trong mối liên hệ với xâm nhập mặn và biến động nguồn nước trên lưu vực sông Sài Gòn - Đồng Nai, cũng như toàn vùng Đồng bằng sông Cửu Long và Nam Bộ. Khi lượng mưa suy giảm, việc khai thác, phân bổ và sử dụng nguồn nước cần được tính toán phù hợp, đồng thời tăng cường theo dõi chất lượng nước và khả năng đáp ứng nhu cầu tại các khu vực có nguy cơ cao.

Trong ngắn hạn, diễn biến thời tiết cuối mùa mưa vẫn tiềm ẩn nhiều rủi ro. Dự báo trong tháng 10/2026 có thể xuất hiện thêm 1-2 đợt mưa lớn; sang tháng 11, lượng mưa có xu hướng giảm khi thời tiết chuyển mùa. Thành phố vẫn cần đề phòng các đợt triều cường lớn vào cuối tháng 10, đặc biệt tại khu vực thấp trũng, ven sông và kênh rạch.

Sự chuyển tiếp từ giai đoạn mưa lớn sang mùa khô cho thấy TP Hồ Chí Minh không thể chỉ tập trung nguồn lực cho một loại hình thiên tai riêng lẻ. Hệ thống quản lý nước cần đủ linh hoạt để vừa tiêu thoát nhanh khi mưa lớn, vừa tăng khả năng trữ nước và bảo đảm nguồn cung khi lượng mưa suy giảm. Điều này đòi hỏi sự phối hợp giữa quy hoạch đô thị, quản lý lưu vực, vận hành công trình thủy lợi, kiểm soát triều và kế hoạch cấp nước.

Về lâu dài, việc kết hợp đầu tư hạ tầng thoát nước với nâng cao năng lực dự báo, cảnh báo mưa lớn và triều cường, mở rộng không gian xanh, tăng khả năng trữ nước và tích hợp kịch bản khí hậu vào quy hoạch phát triển sẽ là những giải pháp quan trọng để thành phố nâng cao khả năng chống chịu.

Thách thức kép mưa cực đoan và nguy cơ thiếu nước cho thấy thích ứng với biến đổi khí hậu không chỉ là nhiệm vụ ứng phó tình huống trước mắt mà còn là yêu cầu trong tổ chức không gian đô thị và quản trị tài nguyên nước. Chủ động nhận diện rủi ro, chuẩn bị phương án từ sớm và đầu tư đồng bộ sẽ góp phần giảm thiểu thiệt hại, bảo đảm an toàn cho người dân và hướng tới phát triển TP Hồ Chí Minh bền vững hơn.

TP Hồ Chí Minh lên lộ trình triển khai vùng phát thải thấp từ năm 2028