[Góc nhìn tuần qua]: Khi hệ thống quan trắc môi trường không còn là “mắt thần”

Những con số vốn phản ánh mức độ ô nhiễm thực tế đã bị “làm đẹp”, biến từ vượt ngưỡng nguy hiểm thành đạt chuẩn an toàn. Đây không chỉ là một vụ vi phạm pháp luật đơn lẻ. Nó là dấu hiệu của một vấn đề mang tính hệ thống - nơi mà dữ liệu, thay vì phản ánh sự thật, lại trở thành công cụ che giấu sự thật.

Một trong những điểm gây chấn động nhất của vụ án gian lận quan trắc môi trường chính là quy mô và tính chất có tổ chức của các hành vi vi phạm, khi hơn 300 trạm quan trắc trên cả nước bị kiểm tra thì có tới gần 160 trạm bị can thiệp, chiếm khoảng 55%, đồng thời 74 bị can thuộc 59 doanh nghiệp, bao gồm cả một số cá nhân trong cơ quan quản lý, đã bị khởi tố, cho thấy đây không còn là hiện tượng đơn lẻ mà là một chuỗi sai phạm có sự tham gia của nhiều chủ thể từ doanh nghiệp xả thải, đơn vị cung cấp thiết bị đến lực lượng vận hành và giám sát.

Không dừng lại ở quy mô, thủ đoạn gian lận cũng cho thấy mức độ tinh vi khi các đối tượng không còn xả thải lén lút mà can thiệp trực tiếp vào chính hệ thống giám sát – vốn được coi là “mắt thần” của quản lý môi trường bằng nhiều cách như chỉnh sửa thiết bị đo, thay đổi cấu hình hệ thống phân tích, sử dụng phần mềm điều khiển từ xa để can thiệp dữ liệu hoặc thao túng quá trình truyền dữ liệu trước khi gửi về cơ quan quản lý; theo lời khai, việc “phù phép” số liệu thậm chí không quá phức tạp và có thể thực hiện trên nhiều loại thiết bị phổ biến, khiến các chỉ số ô nhiễm bị hạ thấp một cách có hệ thống, có trường hợp giảm xuống chỉ còn một nửa hoặc một phần ba so với thực tế, qua đó tạo ra một bức tranh môi trường giả tạo.

Nguy hiểm hơn, khi hệ thống được thiết kế để chống gian lận lại bị biến thành công cụ phục vụ gian lận, và việc can thiệp có thể thực hiện từ xa, công tác kiểm tra trực tiếp gần như mất tác dụng, thì vấn đề không còn dừng ở hành vi vi phạm đơn lẻ mà đã trở thành sự bóp méo có chủ đích đối với dữ liệu – nền tảng cốt lõi của quản trị môi trường đồng nghĩa với việc không chỉ sự thật bị che giấu, mà một “thực tại khác” đã bị tạo ra ngay trong hệ thống giám sát.

Một trong những khía cạnh nghiêm trọng nhất của vụ án chính là vai trò của các doanh nghiệp công nghệ - những đơn vị lẽ ra phải đảm bảo tính chính xác và minh bạch của hệ thống quan trắc nhưng lại trở thành mắt xích tiếp tay cho hành vi gian lận, khi trực tiếp hỗ trợ doanh nghiệp điều chỉnh, “làm đẹp” số liệu nhằm duy trì các chỉ số môi trường trong ngưỡng an toàn giả tạo, qua đó tạo ra một nghịch lý đáng báo động: Công nghệ, thay vì là công cụ giám sát, lại bị sử dụng để hợp thức hóa vi phạm; và khi “người gác cổng” không còn trung lập, toàn bộ hệ thống kiểm soát tất yếu bị vô hiệu hóa.

Vụ làm sai lệch dữ liệu quan trắc môi trường: Cục Môi trường nói gì?