Hạ tầng năng lượng thông minh: Nền tảng cho chuyển đổi xanh và tăng trưởng bền vững

Đây cũng là nội dung được các chuyên gia, nhà quản lý và tổ chức quốc tế chia sẻ tại Diễn đàn Phát triển hạ tầng năng lượng thông minh.

Chuyển dịch năng lượng toàn cầu đặt ra yêu cầu phát triển hạ tầng thông minh

Trong bối cảnh Việt Nam đang triển khai các cam kết quốc tế về tăng trưởng xanh, giảm phát thải khí nhà kính và phát triển bền vững, xây dựng hạ tầng năng lượng thông minh không chỉ là xu thế tất yếu mà còn là nền tảng quan trọng để bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia, nâng cao năng lực cạnh tranh và thúc đẩy phát triển kinh tế.

Phát biểu khai mạc, Phó Tổng Giám đốc Đài Tiếng nói Việt Nam Phạm Mạnh Hùng cho biết, Nghị quyết 70 của Bộ Chính trị, Luật Điện lực năm 2024 cùng Quy hoạch điện VIII điều chỉnh đang tạo động lực mới cho ngành năng lượng. Trong bối cảnh chuyển đổi số và cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, hệ thống năng lượng tương lai cần được xây dựng theo hướng thông minh, vận hành dựa trên nền tảng dữ liệu và công nghệ số.

Theo ông, các giải pháp như lưới điện thông minh, hệ thống lưu trữ năng lượng, trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data) và Internet vạn vật (IoT) sẽ góp phần tối ưu hóa vận hành hệ thống điện, nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng, giảm phát thải và tăng cường tính tự chủ của nền kinh tế. Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi cũng đặt ra nhiều thách thức về thể chế, nguồn vốn, công nghệ và chất lượng nguồn nhân lực, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa Nhà nước, doanh nghiệp và các đối tác quốc tế.

Một trong những vấn đề được quan tâm tại diễn đàn là nhu cầu vốn rất lớn dành cho phát triển hạ tầng điện. TS Nguyễn Xuân Bắc, Phó Vụ trưởng Vụ Tín dụng các ngành kinh tế (Ngân hàng Nhà nước Việt Nam), cho biết theo Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, giai đoạn 2021-2030 Việt Nam cần khoảng 134,7 tỷ USD để đầu tư các dự án nguồn điện và lưới điện truyền tải; giai đoạn 2031-2050 con số này tăng lên khoảng 399,2-523,1 tỷ USD.

Trong điều kiện nguồn lực ngân sách và khả năng tài chính của doanh nghiệp còn hạn chế, hệ thống ngân hàng tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong việc cung ứng vốn cho các dự án điện. Để huy động hiệu quả nguồn lực xã hội, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế chính sách, phát triển thị trường vốn, thúc đẩy tài chính xanh, đồng thời nâng cao năng lực hấp thụ vốn của doanh nghiệp.

Tại diễn đàn, các chuyên gia cũng tập trung trao đổi nhiều vấn đề trọng tâm như cơ chế huy động tài chính cho phát triển hạ tầng năng lượng thông minh; định hướng phát triển hạ tầng năng lượng đến năm 2035; tích hợp hạ tầng năng lượng trong quy hoạch đô thị xanh; xu hướng chuyển dịch năng lượng toàn cầu và mục tiêu trung hòa carbon.

Theo các chuyên gia, hạ tầng năng lượng thông minh không chỉ giúp nâng cao hiệu quả quản lý, vận hành hệ thống điện mà còn tạo điều kiện tích hợp ngày càng nhiều nguồn năng lượng tái tạo, góp phần thực hiện chuyển đổi số và phát triển kinh tế xanh.

Gỡ những "điểm nghẽn" để hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng xanh

Phân tích xu hướng chuyển dịch năng lượng toàn cầu, PGS.TS Nguyễn Đình Thọ, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược, Chính sách Nông nghiệp và Môi trường cho rằng giai đoạn 2025-2026 đang đánh dấu bước ngoặt quan trọng của hệ thống năng lượng thế giới.

Theo ông, năng lượng tái tạo tiếp tục khẳng định vị thế khi dòng vốn đầu tư toàn cầu cho chuyển dịch năng lượng năm 2025 đạt khoảng 2,3 nghìn tỷ USD, cao gấp đôi đầu tư dành cho nhiên liệu hóa thạch. Hiện năng lượng tái tạo và điện hạt nhân đóng góp khoảng 42% sản lượng điện toàn cầu, trong khi điện gió và điện mặt trời đang tiến tới trở thành nguồn phát điện lớn nhất thế giới.

Tuy nhiên, quá trình chuyển dịch vẫn đối mặt với nhiều rào cản. Cạnh tranh địa chính trị, đứt gãy chuỗi cung ứng, sự mất cân đối trong phân bổ nguồn vốn và tình trạng thiếu hụt hạ tầng truyền tải đang làm chậm quá trình phát triển năng lượng sạch ở nhiều quốc gia.

Đặc biệt, nhu cầu điện trên thế giới đang tăng nhanh do sự phát triển mạnh của xe điện, quá trình điện khí hóa nền kinh tế và sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo cùng các trung tâm dữ liệu. Điều này buộc nhiều quốc gia phải thay đổi tư duy, chuyển từ phát triển nguồn điện đơn thuần sang xây dựng hệ thống năng lượng thông minh có khả năng điều phối linh hoạt và tối ưu hóa vận hành.

PGS.TS Nguyễn Đình Thọ nhấn mạnh, quá trình chuyển đổi năng lượng cũng cần gắn với mục tiêu chuyển đổi công bằng. Nếu chi phí chuyển đổi quá lớn khiến người dân và doanh nghiệp không thể đáp ứng thì đây sẽ là rào cản đối với phát triển bền vững.

Theo ông, trong tương lai, hệ thống điện cần được phát triển đồng bộ trên ba trụ cột gồm phát điện, truyền tải điện và lưu trữ năng lượng. Nếu không đầu tư mạnh cho hệ thống lưu trữ, lưới điện thông minh và hạ tầng truyền tải, tình trạng nơi thừa điện, nơi thiếu điện sẽ tiếp tục xảy ra, gây lãng phí nguồn lực như thực tế đã từng diễn ra.

Kinh nghiệm từ Ireland cũng mang lại nhiều gợi mở đáng chú ý cho Việt Nam. Phát biểu tại diễn đàn, Đại sứ Ireland tại Việt Nam Deirdre Ní Fhallúin cho rằng bảo đảm nguồn cung năng lượng sạch, thông minh và an toàn đang trở thành yêu cầu cấp bách của mọi quốc gia trước những biến động địa chính trị và yêu cầu chuyển đổi số.

Hiện Ireland là một trong những quốc gia đi đầu về tích hợp năng lượng tái tạo vào hệ thống điện. Năm 2025, điện gió cung cấp khoảng một phần ba nhu cầu điện trên toàn đảo Ireland với hơn 5.000 MW công suất điện gió trên bờ.

Điểm đáng chú ý là Ireland không chỉ tập trung phát triển nguồn điện tái tạo mà còn xây dựng hệ sinh thái năng lượng thông minh lấy người tiêu dùng làm trung tâm. Quốc gia này đã lắp đặt khoảng 2,2 triệu công tơ điện thông minh, tương đương hơn 80% số hộ gia đình, trong đó 97% công tơ truyền dữ liệu hằng ngày, tạo điều kiện áp dụng biểu giá điện linh hoạt theo thời gian sử dụng.

Theo Đại sứ Deirdre Ní Fhallúin, công tơ điện thông minh giúp người dân chủ động điều chỉnh hành vi sử dụng điện, giảm chi phí và giảm áp lực cho hệ thống điện trong giờ cao điểm. Đồng thời, các biểu giá điện xanh linh hoạt cũng khuyến khích người tiêu dùng sử dụng điện vào thời điểm nguồn năng lượng tái tạo dồi dào.

Ireland cũng triển khai Kế hoạch LEAP nhằm bảo đảm nguồn điện bền vững cho các ngành sử dụng nhiều năng lượng và các trung tâm dữ liệu, đồng thời thúc đẩy song song chuyển đổi số và giảm phát thải carbon.

Theo các chuyên gia, đây là những kinh nghiệm có giá trị tham khảo đối với Việt Nam khi nhu cầu điện cho AI, điện toán đám mây và trung tâm dữ liệu được dự báo sẽ tăng mạnh trong những năm tới.

Đối với Việt Nam, Quy hoạch điện VIII điều chỉnh đã xác định mục tiêu nâng tỷ trọng năng lượng tái tạo (không bao gồm thủy điện lớn) lên khoảng 28-36% tổng công suất nguồn điện vào năm 2030 và đạt 74-75% vào năm 2050. Cùng với đó là định hướng phát triển điện gió ngoài khơi, điện mặt trời, điện hạt nhân và các hệ thống lưu trữ năng lượng.

Việc Luật Điện lực năm 2024 có hiệu lực cùng nhiều cơ chế mới như mua bán điện trực tiếp (DPPA), điện mặt trời mái nhà tự sản tự tiêu, giá điện hai thành phần và cơ chế Đối tác chuyển dịch năng lượng công bằng (JETP) được kỳ vọng sẽ tạo động lực mới cho quá trình chuyển dịch năng lượng.

Các chuyên gia nhận định, trong bối cảnh chuyển đổi năng lượng không còn là lựa chọn mà đã trở thành yêu cầu tất yếu, xây dựng hệ thống năng lượng thông minh, linh hoạt và có khả năng chống chịu cao sẽ là chìa khóa giúp Việt Nam bảo đảm an ninh năng lượng, thúc đẩy tăng trưởng xanh, thực hiện các cam kết giảm phát thải khí nhà kính và nâng cao năng lực cạnh tranh trong giai đoạn phát triển mới.

Đổi mới sáng tạo – động lực cho chuyển dịch năng lượng xanh