Làm mát bền vững: Từ công trình xanh đến quản lý vòng đời môi chất lạnh

Làm mát gia tăng áp lực lên môi trường

Thông tin tại Tọa đàm “Hành động toàn cầu vì một hành tinh mát lành hơn” do Hội Khoa học Kinh tế Việt Nam và Tạp chí Kinh tế Việt Nam - VnEconomy phối hợp tổ chức sáng 14/9/2026, các chuyên gia nhận định, nhu cầu làm mát đang trở thành một trong những yếu tố gây áp lực lớn đối với hệ thống năng lượng và môi trường.

Theo số liệu ước tính từ Cục Biến đổi khí hậu (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), điện năng dành cho làm mát hiện chiếm khoảng 25,2% tổng tiêu thụ điện quốc gia và có thể tăng gấp 3 lần vào năm 2050. Nếu không có các giải pháp kiểm soát phù hợp, đến năm 2030, lĩnh vực làm mát có thể chiếm gần 10% tổng phát thải khí nhà kính của Việt Nam.

PGS.TS. Nguyễn Việt Dũng, Phó Hiệu trưởng Trường Cơ khí, Đại học Bách khoa Hà Nội, cho rằng nhu cầu làm mát tăng nhanh do tác động đồng thời của tình trạng nóng lên toàn cầu, quá trình đô thị hóa và công nghiệp hóa. Trong khi đó, hoạt động làm mát cũng tạo ra những tác động ngược trở lại môi trường.

Theo PGS.TS. Nguyễn Việt Dũng, nếu lấy 100 đơn vị nhiệt từ trong phòng, lượng nhiệt thải ra ngoài có thể lên tới khoảng 130 đơn vị. Khi lượng nhiệt này kết hợp với quá trình đô thị hóa và bê tông hóa, nhiệt độ tại khu vực đô thị có thể tăng từ 2-5°C so với các vùng xung quanh.

Nhiệt độ ngoài trời tăng lại tiếp tục làm gia tăng nhu cầu sử dụng điều hòa. PGS.TS. Nguyễn Việt Dũng dẫn chứng, “cứ mỗi 1°C nhiệt độ ngoài trời tăng, điện năng tiêu thụ của điều hòa có thể tăng khoảng 2-4%. Điều này tạo ra một vòng luẩn quẩn: Sử dụng điều hòa nhiều hơn làm tăng lượng nhiệt thải ra môi trường; nhiệt độ tăng khiến nhu cầu làm mát và tiêu thụ điện tiếp tục tăng; trong khi tiêu thụ điện gia tăng có thể kéo theo phát thải khí nhà kính”.

Về vấn đề áp lực môi trường không chỉ đến từ lượng điện sử dụng mà còn liên quan đến môi chất lạnh trong các thiết bị làm mát, PGS.TS. Nguyễn Việt Dũng cho biết, trước đây, một số loại môi chất lạnh có khả năng gây suy giảm tầng ô zôn. Những môi chất thay thế không còn phá hủy tầng ô zôn nhưng vẫn có thể gây hiệu ứng nhà kính nếu bị phát thải ra môi trường. Một ví dụ được đưa ra tại tọa đàm cho thấy, nếu 1 kg môi chất lạnh bị phát thải, lượng phát thải quy đổi có thể tương đương hơn 268 kg CO₂, tùy thuộc vào loại môi chất và chỉ số làm nóng lên toàn cầu của chất đó.

Giảm nhu cầu làm mát từ quy hoạch và thiết kế

Từ góc độ xây dựng, chuyên gia môi trường Nguyễn Công Thịnh cho biết, môi trường xây dựng, tiết kiệm năng lượng và công trình xanh, cho rằng làm mát bền vững cần được đặt ra ngay từ giai đoạn quy hoạch, thay vì chỉ tập trung vào việc lựa chọn thiết bị điều hòa. Công trình xanh hướng tới nhiều mục tiêu, trong đó có sử dụng năng lượng và tài nguyên tiết kiệm, hiệu quả; bảo vệ môi trường; giảm phát thải khí nhà kính và bảo đảm tiện nghi cho người sử dụng.

Thực tế từ các dự án nghiên cứu, khảo sát và kiểm toán năng lượng cho thấy, điện năng dành cho hệ thống điều hòa và làm mát trong công trình có thể chiếm 40-60% tổng tiêu thụ năng lượng. Vì vậy, đây là một trong những cấu phần cần được ưu tiên khi triển khai các giải pháp tiết kiệm năng lượng.

Theo ông Nguyễn Công Thịnh, kiểm soát nhu cầu làm mát không thể chỉ bắt đầu từ chiếc điều hòa mà cần được tính toán ngay trong quy hoạch đô thị. Mật độ xây dựng, diện tích cây xanh, mặt nước và việc “xanh hóa” bề mặt đô thị có thể góp phần hạn chế hấp thụ nhiệt, qua đó giảm nhiệt độ không khí đầu vào cho hệ thống thông gió và điều hòa.

Bên cạnh đó, thiết kế sinh khí hậu và thiết kế thụ động cũng đóng vai trò quan trọng. Việc tận dụng hướng gió, ánh sáng tự nhiên, tăng khả năng cách nhiệt của vỏ công trình, sử dụng vật liệu phù hợp và hạn chế bức xạ mặt trời có thể giúp giảm đáng kể nhu cầu làm mát, ông Nguyễn Công Thịnh thông tin và cho biết: “Các công cụ mô phỏng năng lượng và thiết kế tích hợp cho phép chủ đầu tư, đơn vị tư vấn đánh giá nhiều phương án về hình khối, vật liệu, lớp vỏ công trình và hệ thống kỹ thuật trước khi quyết định phương án cuối cùng. Đây là cơ sở để nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng trong suốt vòng đời công trình”.

Các chuyên gia cho rằng, hệ thống quản lý và điều khiển trong công trình cũng có thể góp phần giảm tiêu hao năng lượng. Tuy nhiên, mục tiêu của tiết kiệm năng lượng không phải là cắt giảm nhu cầu làm mát một cách cơ học, mà là sử dụng năng lượng hiệu quả trong khi vẫn bảo đảm tiện nghi và điều kiện làm việc cho người sử dụng.

Thu hẹp khoảng cách giữa chính sách và thực thi

Các chuyên gia cho rằng hiệu suất cao của thiết bị điều hòa cần được nhìn nhận cùng toàn bộ vòng đời sản phẩm. Việc giảm tiêu thụ điện phải bắt đầu từ giảm nhu cầu làm mát của công trình. Các giải pháp như che chắn bức xạ mặt trời, tận dụng thông gió tự nhiên, sử dụng ánh sáng tự nhiên, tăng diện tích cây xanh, mặt nước và nâng cao khả năng cách nhiệt cần được triển khai trước khi lựa chọn hệ thống kỹ thuật.

Sau đó, công trình mới cần được tính toán để lựa chọn công nghệ làm lạnh phù hợp, có hiệu suất cao, chi phí vận hành hợp lý và sử dụng môi chất lạnh ít tác động đến môi trường. Việc thu hồi, tái sử dụng, xử lý và tiêu hủy môi chất lạnh khi thiết bị hết vòng đời cũng cần được quan tâm đúng mức.

Để các giải pháp làm mát bền vững trở thành thực tế phổ biến, các chuyên gia cho rằng cần một hệ thống đồng bộ từ quy chuẩn, tiêu chuẩn, định mức kinh tế - kỹ thuật đến đào tạo nhân lực và cơ chế tài chính xanh. Cách tiếp cận theo vòng đời cần được coi trọng hơn, không chỉ nhìn vào giá mua ban đầu mà phải tính cả chi phí vận hành, bảo trì, thay thế và lợi ích môi trường trong toàn bộ vòng đời công trình, thiết bị. Dán nhãn năng lượng, phát triển phòng thử nghiệm, nâng cao chất lượng kiểm định và thúc đẩy tín dụng xanh được xem là những công cụ quan trọng để hỗ trợ thị trường.

Theo ông Nguyễn Công Thịnh, Việt Nam đã từng bước hoàn thiện hệ thống nhãn năng lượng đối với các sản phẩm sử dụng năng lượng thiết yếu, trong đó có điều hòa. Theo lộ trình, khoảng năm 2027, một số sản phẩm và vật liệu xây dựng có thể bắt đầu được triển khai dán nhãn năng lượng. Về dài hạn, Việt Nam không chỉ cần hướng tới công trình xanh mà còn phải phát triển công trình tiêu thụ năng lượng thấp, công trình tự cân bằng năng lượng và công trình phát thải ròng bằng không.

Thông tin tại tọa đàm, các chuyên gia cho rằng Việt Nam đã có những quy định liên quan đến quản lý vòng đời, lộ trình chuyển đổi công nghệ và hạn ngạch sử dụng môi chất lạnh. Chuyển đổi công nghệ không đơn giản chỉ là thay thế môi chất lạnh mà còn liên quan đến thiết kế thiết bị, chi phí đầu tư, yêu cầu an toàn và năng lực kỹ thuật. Các doanh nghiệp vừa và nhỏ có thể gặp nhiều khó khăn hơn trong quá trình chuyển đổi. Vì vậy, cần sự tham gia đồng bộ của cơ quan quản lý, nhà nghiên cứu, doanh nghiệp sản xuất, người sử dụng, đơn vị chuyển đổi công nghệ và đội ngũ kỹ thuật viên. Đây là cơ sở để từng bước hình thành hệ sinh thái làm mát hiệu quả, an toàn và bền vững.

Việt Nam - Pháp trao loạt văn kiện hợp tác, mở rộng cơ hội phát triển bền vững