Đề xuất thành lập Ban Chỉ đạo quốc gia về khắc phục ô nhiễm không khí

Động thái này được kỳ vọng tạo thêm cơ chế điều phối thống nhất giữa các bộ, ngành và địa phương trong xử lý một vấn đề có tính liên vùng, đặc biệt tại Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh và các đô thị lớn.

Hướng tới 80% số ngày có chất lượng không khí tốt và trung bình

Theo ông Lê Hoài Nam, Phó Cục trưởng Cục Môi trường, sau khi Ban Chấp hành Trung ương ban hành Kết luận 75-KL/TW, Chính phủ đã ban hành Nghị quyết 208/NQ-CP, trong đó xác định nhiệm vụ tập trung giải quyết ô nhiễm không khí tại Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh và các đô thị lớn.

Mục tiêu đặt ra trong giai đoạn 2026-2030 là nâng cao chất lượng không khí tại các đô thị đặc biệt, hướng tới 80% số ngày trong năm có chỉ số chất lượng không khí (AQI) ở mức tốt và trung bình.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang triển khai đồng thời nhiều nhóm giải pháp, từ hoàn thiện chính sách, kiểm kê nguồn phát thải, kiểm soát từng nhóm nguồn gây ô nhiễm đến tăng cường quan trắc, dự báo và công khai dữ liệu chất lượng không khí.

Đáng chú ý, Bộ đang trình Thủ tướng Chính phủ xem xét thành lập Ban Chỉ đạo quốc gia về khắc phục ô nhiễm không khí.

Cùng với cơ chế chỉ đạo ở cấp quốc gia, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang xây dựng Quy chế phối hợp và các biện pháp quản lý chất lượng môi trường không khí liên vùng, liên tỉnh đối với các tỉnh phía Bắc, dự kiến trình Thủ tướng Chính phủ trong tháng 10/2026.

Theo định hướng, cơ chế phối hợp sẽ được kích hoạt trong trường hợp chỉ số AQI vượt 300 trên phạm vi liên vùng, liên tỉnh và kéo dài trong 3 ngày liên tục.

Việc xây dựng cơ chế phối hợp liên vùng xuất phát từ đặc thù của ô nhiễm không khí. Các chất ô nhiễm có thể phát tán qua nhiều địa phương, không phụ thuộc vào ranh giới hành chính. Do đó, bên cạnh trách nhiệm của từng tỉnh, thành phố, cần có cơ chế phối hợp và điều phối chung trong những thời điểm chất lượng không khí diễn biến nghiêm trọng.

Tại Vùng Thủ đô, 6 tỉnh, thành phố gồm Hà Nội, Bắc Ninh, Hưng Yên, Ninh Bình, Phú Thọ và Thái Nguyên đã ký Quy chế phối hợp Vùng Thủ đô trong quản lý môi trường, trong đó có nội dung phối hợp quản lý chất lượng không khí.

Xác định rõ nguồn gây ô nhiễm để có giải pháp giảm phát thải

Một trong những nhiệm vụ được Bộ Nông nghiệp và Môi trường xác định là tiếp tục kiểm kê phát thải, từng bước xây dựng cơ sở dữ liệu thống nhất về các nguồn gây ô nhiễm không khí.

Việc kiểm kê nhằm xác định cơ cấu, quy mô phát thải theo từng ngành, lĩnh vực và từng khu vực, qua đó làm cơ sở xây dựng các lộ trình giảm phát thải phù hợp, tiến tới áp dụng các yêu cầu giảm phát thải bắt buộc đối với những nguồn có mức đóng góp lớn.

Cùng với kiểm kê phát thải, chuyển đổi số được xác định là một trong những công cụ quan trọng trong quản lý chất lượng không khí.

Mục tiêu là xây dựng hệ thống dữ liệu về phát thải và chất lượng không khí theo thời gian thực, từng bước liên thông dữ liệu từ cơ sở, địa phương đến Bộ Nông nghiệp và Môi trường.

Trong lĩnh vực quan trắc, cảnh báo và dự báo, mạng lưới quan trắc chất lượng không khí tiếp tục được đầu tư, mở rộng theo Quyết định 224, đồng thời nghiên cứu phát triển mạng lưới các trạm cảm biến chi phí thấp tại Hà Nội và các tỉnh lân cận.

Hệ thống cảnh báo, dự báo chất lượng không khí cũng sẽ được nâng cấp, hướng tới nâng cao độ tin cậy và kéo dài thời gian dự báo. Hiện thời gian dự báo được nêu ở mức 48 giờ.

Bên cạnh các phương pháp truyền thống, Bộ cũng định hướng nghiên cứu, ứng dụng công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo (AI) và Internet vạn vật (IoT) trong quan trắc, phân tích và dự báo chất lượng không khí.

Công khai dữ liệu, tăng khả năng cảnh báo cho người dân

Một yêu cầu quan trọng trong quản lý chất lượng không khí là công khai thông tin quan trắc.

Theo định hướng của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, dữ liệu chất lượng không khí không chỉ phục vụ công tác quản lý nhà nước mà cần được cung cấp rộng rãi cho cộng đồng.

Việc công khai dữ liệu giúp người dân chủ động tiếp cận thông tin về chất lượng không khí, đồng thời hỗ trợ các cơ quan, tổ chức và doanh nghiệp trong hoạt động sản xuất, kinh doanh và xây dựng các kế hoạch ứng phó phù hợp.

Khi dữ liệu được cập nhật thường xuyên, kết nối giữa hệ thống quan trắc, dự báo và cảnh báo cũng sẽ được tăng cường, qua đó nâng cao khả năng chủ động ứng phó trước các đợt ô nhiễm không khí kéo dài hoặc ở mức nghiêm trọng.

Nếu kiểm kê giúp xác định "ô nhiễm đến từ đâu", thì kiểm soát phát thải là khâu quyết định để từng bước giảm lượng chất ô nhiễm đưa vào môi trường.

Trong lĩnh vực giao thông, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã ban hành quy chuẩn và lộ trình áp dụng khí thải đối với phương tiện đang lưu hành. Theo lộ trình, Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh sẽ áp dụng các yêu cầu cao hơn đối với khí thải phương tiện.

Hai thành phố hiện đang triển khai các công việc liên quan đến cấp phép, thiết lập mạng lưới cơ sở kiểm định khí thải xe mô tô, xe gắn máy, chuẩn bị cho việc kiểm định khí thải từ ngày 1/7/2027.

Kiểm soát khí thải phương tiện cũng gắn với chất lượng nhiên liệu. Bộ Công Thương đang xây dựng lộ trình cung ứng và kiểm soát chất lượng nhiên liệu phù hợp với các quy chuẩn kỹ thuật quốc gia và lộ trình áp dụng quy chuẩn khí thải đối với phương tiện giao thông cơ giới đường bộ.

Đối với khu vực nông nghiệp, giảm đốt hở phụ phẩm sau thu hoạch được xác định là một trong những hướng ưu tiên.

Thay vì đốt bỏ, phụ phẩm nông nghiệp được định hướng thu gom, phân loại, xử lý và tái sử dụng, qua đó hình thành các chuỗi giá trị tuần hoàn. Các chính sách hỗ trợ vận chuyển, tiêu thụ và phát triển thị trường cho sản phẩm từ sinh khối cũng được đặt ra, hướng tới từng bước chấm dứt tình trạng đốt hở phụ phẩm sau thu hoạch.

Trong lĩnh vực công nghiệp, các giải pháp hỗ trợ chuyển đổi công nghệ, chuyển đổi năng lượng được nghiên cứu nhằm giảm phát thải. Cùng với đó, việc kiểm soát khí thải công nghiệp tiếp tục được thực hiện theo các quy chuẩn hiện hành.

Từ quản lý riêng lẻ sang phối hợp liên vùng

Việc đề xuất thành lập Ban Chỉ đạo quốc gia về khắc phục ô nhiễm không khí, cùng với xây dựng cơ chế phối hợp liên vùng, cho thấy yêu cầu quản lý chất lượng không khí đang được đặt trong một cách tiếp cận rộng hơn.

Thay vì chỉ xử lý tại từng địa phương, việc kiểm soát ô nhiễm cần dựa trên sự phối hợp giữa nhiều địa phương, nhiều ngành và nhiều nhóm nguồn phát thải.

Trong bối cảnh các đô thị lớn tiếp tục phát triển, hoạt động giao thông, xây dựng, sản xuất công nghiệp và nông nghiệp cùng tạo ra áp lực lên chất lượng không khí, việc xác định đúng nguồn phát thải, chia sẻ dữ liệu và phối hợp hành động sẽ là những yếu tố quan trọng để nâng cao hiệu quả quản lý.

Mục tiêu 80% số ngày trong năm có AQI ở mức tốt và trung bình tại các đô thị đặc biệt trong giai đoạn 2026-2030 đặt ra yêu cầu không chỉ kiểm soát các "điểm nóng" ô nhiễm mà còn phải từng bước kiểm soát các nguồn phát thải ngay từ cơ sở.

Cùng với hoàn thiện thể chế, xây dựng hệ thống dữ liệu và tăng cường quan trắc, việc triển khai hiệu quả các giải pháp giảm phát thải trong giao thông, công nghiệp, xây dựng và nông nghiệp sẽ quyết định khả năng cải thiện chất lượng không khí trong những năm tới.

Kiểm soát ô nhiễm không khí: Cần cơ chế quản trị ở quy mô vùng