ILO khuyến nghị phát triển an sinh xã hội thích ứng khí hậu

Theo báo cáo “Phát huy vai trò của an sinh xã hội: Thúc đẩy sinh kế thích ứng với biến đổi khí hậu tại Việt Nam - Khan hiếm nước và an ninh thu nhập vùng lưu vực sông Mekong”, ĐBSCL hiện là khu vực chịu tác động nặng nề nhất từ biến đổi khí hậu. Đây là vùng sản xuất nông nghiệp trọng điểm của cả nước, cung cấp khoảng 50% sản lượng lúa, 95% lượng gạo xuất khẩu, 60% thủy sản xuất khẩu và 70% sản lượng trái cây, đồng thời đóng góp gần 1/3 GDP ngành nông nghiệp.

Tuy nhiên, nước biển dâng đang làm gia tăng tình trạng xâm nhập mặn, trong khi hạn hán, lũ lụt, sạt lở bờ sông, bờ biển và các hiện tượng thời tiết cực đoan liên tiếp gây thiệt hại lớn về đất đai và sinh kế. Bên cạnh đó, việc phát triển thủy điện ở thượng nguồn sông Mekong cũng làm thay đổi dòng chảy, ảnh hưởng đến nguồn nước và hệ sinh thái của khu vực.

Trước những thách thức này, Việt Nam đã từng bước chuyển đổi mô hình phát triển nông nghiệp tại ĐBSCL theo hướng thích ứng bền vững hơn. Nghị quyết 120/NQ-CP cùng Quy hoạch vùng ĐBSCL đã xác định định hướng phát triển nông nghiệp thuận thiên, thích ứng với lũ, xâm nhập mặn và quản lý tổng hợp tài nguyên nước.

Dù vậy, các dự báo vẫn cho thấy nhiều nguy cơ đáng lo ngại. Nếu mực nước biển dâng khoảng 1 mét, gần 75% diện tích ĐBSCL có thể bị ngập, đe dọa cuộc sống của hơn 12 triệu người vào năm 2050. Tình trạng xâm nhập mặn cũng khiến diện tích đất canh tác ngày càng thu hẹp, buộc nhiều nông dân phải chuyển đổi sang nuôi trồng thủy sản. Tuy nhiên, lĩnh vực này cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro do biến động độ mặn, dịch bệnh và tác động của thời tiết cực đoan.

Theo ILO, khi năng suất nông nghiệp suy giảm và giá lương thực biến động, các hộ nghèo và lao động phi chính thức là nhóm chịu ảnh hưởng nặng nề nhất. Nguy cơ gia tăng nghèo đói, thất nghiệp và di cư tại ĐBSCL đang ngày càng hiện hữu khi môi trường tự nhiên tiếp tục suy thoái.

Trong bối cảnh đó, hệ thống an sinh xã hội được xem là “lá chắn” quan trọng giúp người dân giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu. Hệ thống này bao gồm bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, trợ giúp xã hội và các chính sách việc làm, góp phần hỗ trợ người dân ổn định thu nhập, giảm gánh nặng chi phí y tế và tiếp cận hỗ trợ khẩn cấp khi xảy ra thiên tai, hạn hán hoặc xâm nhập mặn.

Không chỉ hỗ trợ ứng phó trước mắt, an sinh xã hội còn đóng vai trò quan trọng trong dài hạn thông qua việc hỗ trợ chuyển đổi sinh kế, đa dạng hóa nguồn thu nhập và nâng cao khả năng thích ứng của người lao động trước những thay đổi của khí hậu.

Tuy nhiên, ILO cho rằng hệ thống an sinh xã hội hiện nay vẫn còn nhiều hạn chế trong ứng phó với tình trạng khan hiếm nước và biến đổi khí hậu. Nhiều chính sách vẫn mang tính hỗ trợ ngắn hạn, trong khi các cơ chế cảnh báo sớm, kích hoạt hỗ trợ tự động và liên kết với quản lý rủi ro thiên tai chưa được triển khai đồng bộ. Ngoài ra, thủ tục hành chính còn phức tạp khiến nhiều nhóm yếu thế khó tiếp cận chính sách hỗ trợ.

Khảo sát tại các tỉnh thuộc lưu vực sông Mekong cho thấy hơn 30-40% hộ gia đình bị giảm thu nhập sau các đợt hạn hán, trên 20% hộ chịu ảnh hưởng trực tiếp đến sinh kế, trong khi chi phí y tế gia tăng do các bệnh liên quan đến thiếu nước.

Từ thực tế này, ILO khuyến nghị Việt Nam cần xây dựng mô hình “an sinh xã hội thích ứng” như một trụ cột trong chiến lược phát triển bền vững. Theo đó, cần mở rộng bảo hiểm xã hội đối với lao động khu vực phi chính thức, xây dựng sàn an sinh xã hội cơ bản, nâng cao hiệu quả trợ giúp khẩn cấp và tăng cường kết nối giữa hệ thống an sinh xã hội với cơ chế cảnh báo sớm thiên tai.

Việc tích hợp hiệu quả các chính sách an sinh xã hội với chiến lược thích ứng biến đổi khí hậu sẽ góp phần bảo vệ sinh kế, giảm nghèo và nâng cao khả năng chống chịu cho người dân trước những rủi ro môi trường ngày càng gia tăng tại Việt Nam.

Hà Nội tăng cường rà soát mục tiêu ứng phó biến đổi khí hậu và bảo vệ môi trường