Để phân loại rác không chỉ là phong trào, khẩu hiệu
Phân loại rác - câu chuyện muôn thuở, dù đã được quy định rõ ràng trong hệ thống văn bản pháp luật, cơ quan chức năng “đi từng ngõ, gõ cửa từng nhà” để phổ biến quy định. Song, thùng phân loại vẫn còn đó, chỉ có rác thải là ngổn ngang, trộn lẫn, phân loại rác vẫn dừng lại là một khẩu hiệu.
Nhiều năm nay các thùng rác phân loại đã trở nên quen thuộc trong đời sống, xuất hiện ở nhiều không gian công cộng như trường học, trung tâm thương mại và các tuyến phố đi bộ. Mặc dù trên mỗi thùng rác đều có ký hiệu hướng dẫn phân loại để người dân dễ dàng nhận biết và sử dụng nhưng không khó để bắt gặp hình ảnh chai nhựa, giấy vụn hay rác thải sinh hoạt bị bỏ chung trong một ngăn. Thậm chí, rác thải trộn lẫn, ngổn ngang, tràn ra ngoài thùng đựng. Tạo nên hình ảnh nhếch nhác, mất mỹ quan.

Thực tế này đặt ra câu hỏi: Phải chăng rào cản trong phân loại rác tại các không gian công cộng hiện nay không chỉ nằm ở cơ sở vật chất mà còn xuất phát từ ý thức và thói quen của chính người sử dụng?
Năm 2020, Luật Bảo vệ môi trường được ban hành, trong đó Điều 60 Bảo vệ môi trường đối với hộ gia đình, cá nhân quy định “Giảm thiểu, phân loại chất thải rắn sinh hoạt tại nguồn, thu gom và chuyển rác thải sinh hoạt đã được phân loại đến đúng nơi quy định”; “Tham gia hoạt động bảo vệ môi trường tại cộng đồng dân cư”. Đây không đơn thuần là một giải pháp mang tính khuyến khích mà còn gắn với trách nhiệm của cá nhân trong quản lý chất thải. Thế nhưng quy định vẫn chỉ nằm trên giấy tờ, việc triển khai phân loại rác chưa thật sự được người dân quan tâm và thực hiện.
Trước đây, việc bỏ rác không đòi hỏi người dân phải phân biệt từng loại. Theo thời gian, đời sống con người phát triển, kéo theo sự đa dạng và phức tạp của rác thải. Thực tiễn đó đặt ra một vấn đề lớn, nếu không thực hiện phân loại rác thải từ chính nguồn xả thải sẽ gây áp lực không nhỏ đến môi trường sống và sức khỏe con người.
Nguyên nhân khiến việc phân loại rác chưa đạt hiệu quả không chỉ nằm ở cách thức thực hiện mà còn ở ý thức và thói quen của người dân. Thứ nhất, việc hướng dẫn phân loại đã được tuyên truyền thí điểm tại vài địa phương nhưng người dân chưa hiểu cụ thể, rõ ràng để thực hiện. Thứ hai, người dân chưa thấy rõ lợi ích trực tiếp ảnh hưởng đến môi trường sống trong việc phân loại nên họ không làm. Thứ ba là sự thiếu đồng bộ trong quá trình thu gom, xử lý khiến họ khó duy trì thói quen thực hiện
ThS. Nguyễn Thi, giảng viên Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường
Khi phân loại rác nằm ngoài mối quan tâm của người dân, khi ai cũng nghĩ, ai cũng hành động như nhau, vứt rác không đúng nơi quy định. Và cứ thế, trong hành vi và ý thức của mỗi người dân, chỉ cần vứt rác vào thùng là thực hiện đúng, đủ quy định và trách nhiệm với môi trường. Ý thức phân loại hoàn toàn bị triệt tiêu.
Bên cạnh đó, nhận thức của một số bộ phận người trong việc phân loại rác nói riêng và việc bảo vệ môi trường nói chung còn hạn chế. Nhiều người hiểu rằng việc xả rác bừa bãi gây ô nhiễm môi trường nhưng chưa nhận thức đầy đủ về ý nghĩa và tầm quan trọng của việc phân loại rác tại nguồn. Quy định vẫn chỉ là quy định, có những người không biết, không quan tâm vì với họ, chai nhựa, thức ăn thừa, thủy tinh,... đều là rác thải, chỉ cần ra khỏi nhà, không ảnh hưởng đến không gian sống, là không ảnh hưởng đến môi trường sống.
Nhìn ra thế giới, tại Nhật Bản và Hàn Quốc, phân loại rác không đơn thuần là một hành động tự nguyện mà đã trở thành trách nhiệm gắn với cả người dân và các đơn vị quản lý. Nhật Bản đề cao trách nhiệm của mỗi cá nhân trong việc phân loại rác trước khi thải bỏ, đồng thời yêu cầu doanh nghiệp quản lý phù hợp chất thải phát sinh từ hoạt động kinh doanh.
Trong khi đó, Hàn Quốc quy định nghĩa vụ lưu giữ riêng chất thải có khả năng tái chế đối với những cơ sở thuộc diện bắt buộc. Những cách tiếp cận này cho thấy phân loại rác muốn đạt hiệu quả không thể chỉ dừng lại ở việc bố trí các thùng chứa mà cần có sự tự giác của người dân, trách nhiệm của đơn vị quản lý và cơ chế giám sát phù hợp. Đây cũng là điều đáng suy ngẫm ở Việt Nam, dù thùng rác đã được chia ngăn, chia loại chứa nhưng tình trạng rác thải lẫn lộn vẫn diễn ra, thùng chỉ thực hiện duy nhất một chức năng: chứa rác.
Để từng bước khắc phục vấn đề trên, Bà Trần Thị Minh Hiền - Phó trưởng phòng Kỹ thuật Công nghệ, Công ty TNHH MTV Môi trường Đô thị Hà Nội (URENCO) đã chia sẻ một giải pháp đang được đơn vị triển khai.
“Chúng tôi lựa chọn mô hình phân loại rác tại nguồn gắn với thu gom đồng bộ, khuyến khích hành vi xanh và quản lý chất thải theo lượng phát sinh (PAYT). Đây cũng là hướng tiếp cận mà URENCO đang phối hợp với chính quyền địa phương triển khai thí điểm tại phường Cửa Nam, Hà Nội, thông qua việc sử dụng túi tiêu chuẩn và đổi mới phương thức thu gom chất thải sinh hoạt” - Bà Minh Hiền nói.
Điểm khác biệt của mô hình này không chỉ dừng lại ở việc yêu cầu người dân phân loại, mà tổ chức đồng bộ từ khâu phát sinh rác đến thu gom, vận chuyển và chuyển giao xử lý. Tuy nhiên, để nâng cao hiệu quả phân loại rác thực tế tại các không gian công cộng, cần triển khai một số hoạt động cụ thể trước mắt.
Trước hết, ngoài việc các địa phương cần đẩy mạnh tuyên truyền về quy định phân loại chất thải tại nguồn, nên thí điểm bố trí nhân viên hướng dẫn hoặc tình nguyện viên tại các khu vực phát sinh nhiều rác trong một khoảng thời gian nhất định để hình thành thói quen cho người dân. Theo bà Hiền, lực lượng này không chỉ hướng dẫn người dân bỏ rác đúng loại, đúng vị trí mà còn giải thích những tình huống dễ nhầm lẫn, ghi nhận các khó khăn thực tế để điều chỉnh cách thức tổ chức cho phù hợp. “Tuy nhiên, không nên duy trì lực lượng hướng dẫn thường xuyên trong thời gian dài, vì như vậy vừa tốn nguồn lực, vừa có thể tạo tâm lý phụ thuộc.” - bà Minh Hiền khẳng định
Bên cạnh yêu cầu hướng dẫn cụ thể, việc xây dựng cơ chế khuyến khích người dân phân loại rác thông qua tích điểm, đổi quà, ưu đãi sẽ tạo động lực thay đổi hành vi của họ. Hoạt động này đang được URENCO phối hợp và triển khai thí điểm tại phường Cửa Nam, ghi nhận hơn 30 hộ dân tham gia đổi quà, đồng thời thu hút thêm sự quan tâm của các hộ dân khác. Dù đây mới là kết quả bước đầu trong thời gian ngắn, hoạt động cũng cho thấy việc gắn hành vi bảo vệ môi trường với những lợi ích và sự ghi nhận cụ thể có khả năng tạo sự hưởng ứng trong cộng đồng.

Nguồn: Công ty TNHH MTV Môi trường Đô thị Hà Nội (URENCO)
Đồng thời cũng cần tăng cường kiểm tra, nhắc nhở, xử lý nghiêm các cá nhân, tổ chức không chấp hành quy định và biểu dương những tập thể, cá nhân thực hiện tốt và tích cực đóng góp trong công tác bảo vệ môi trường. Về phía người dân, mỗi cá nhân cần chủ động tìm hiểu các quy định cũng như ý nghĩa của việc phân loại rác tại nguồn, từ đó hình thành ý thức tự giác trong quá trình thực hiện. Bởi chỉ khi hiểu rõ mục đích và giá trị của việc phân loại, mỗi người mới có thể chuyển những quy định trên giấy tờ thành hành động cụ thể trong đời sống hằng ngày.
Bảo vệ môi trường là trách nhiệm chung của toàn xã hội. Trong đó, ý thức tự giác của người dân là yếu tố quyết định, công tác tuyên truyền và giáo dục giữ vai trò hình thành thói quen, còn ban quản lý và các cơ quan chức năng có trách nhiệm tổ chức, giám sát và duy trì hoạt động phân loại. Phải có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bên mới có thể đưa việc phân loại rác từ quy định trên giấy tờ trở thành hành động thường xuyên trong đời sống.
Phân loại rác tại nơi công cộng không chỉ là một hành động bảo vệ môi trường mà còn cần trở thành nét văn hóa ứng xử của mỗi người. Bởi nếu mỗi cá nhân vẫn giữ thói quen tiện đâu bỏ đó thì dù thùng rác có được chia thành bao nhiêu ngăn, mục tiêu phân loại rác cũng khó đạt được.





