Hà Nội thu giá dịch vụ thoát nước và xử lý nước thải (Bài 3): Người dân sẽ phải chi trả như thế nào?
UBND TP. Hà Nội lấy ý kiến người dân về dự thảo thu giá dịch vụ thoát nước và xử lý nước thải trên địa bàn thành phố Hà Nội. Trong đó, sự thay đổi hướng tới xác định rõ hơn chi phí cung cấp dịch vụ và trách nhiệm chi trả của người sử dụng. Với mức thu được tính toán theo lộ trình, chính sách được kỳ vọng tạo thêm nguồn lực để duy trì, nâng cấp hệ thống thoát nước và từng bước cải thiện chất lượng môi trường nước Thủ đô.

UBND TP. Hà Nội lấy ý kiến người dân về dự thảo thu giá dịch vụ thoát nước và xử lý nước thải trên địa bàn thành phố Hà Nội. Trong đó, sự thay đổi hướng tới xác định rõ hơn chi phí cung cấp dịch vụ và trách nhiệm chi trả của người sử dụng. Với mức thu được tính toán theo lộ trình, chính sách được kỳ vọng tạo thêm nguồn lực để duy trì, nâng cấp hệ thống thoát nước và từng bước cải thiện chất lượng môi trường nước Thủ đô.

.png)
Trong nhiều năm, khoản thu liên quan đến hoạt động thoát nước và xử lý nước thải sinh hoạt tại TP. Hà Nội được thực hiện dưới hình thức phí bảo vệ môi trường đối với nước thải. Mức thu hiện bằng 10% giá bán nước sạch chưa bao gồm thuế giá trị gia tăng. Tuy nhiên, cùng với quá trình đô thị hóa và yêu cầu nâng cao chất lượng môi trường, cơ chế thu này dần bộc lộ những hạn chế khi chưa phản ánh đầy đủ chi phí thực tế cho công tác thu gom, nạo vét, vận hành và xử lý nước thải.

Theo Đề án xây dựng giá dịch vụ thoát nước và xử lý nước thải trên địa bàn Thành phố được UBND TP. Hà Nội dự thảo, lấy ý kiến nhân dân, việc xác định giá được thực hiện trên cơ sở các khoản chi phí cần thiết để quản lý, vận hành, duy trì, bảo dưỡng hệ thống thoát nước và xử lý nước thải, đồng thời tính đến chi phí khấu hao công trình, thiết bị. Đây là cơ sở để chuyển từ một khoản phí tính theo tỷ lệ trên giá nước sạch sang cơ chế giá dịch vụ có căn cứ chi phí cụ thể hơn.
.png)
Số liệu tính toán trong đề án cho thấy, giá dịch vụ thu gom, nạo vét và xử lý một mét khối nước thải sinh hoạt bình quân giai đoạn 2021-2025 là 13.947 đồng/m³. Trong đó, chi phí thu gom, nạo vét hệ thống bình quân là 2.800 đồng/m³; chi phí xử lý nước thải 3.275 đồng/m³; khấu hao hệ thống thu gom 1.538 đồng/m³ và khấu hao hệ thống xử lý 6.334 đồng/m³.

Đây là mức chi phí được tính toán theo phương pháp tính đúng, tính đủ các cấu phần phục vụ hoạt động thoát nước và xử lý nước thải, không đồng nghĩa với số tiền người dân phải thanh toán ngay khi chính sách được áp dụng. Bởi trên thực tế, mức độ hoàn thiện hạ tầng và khả năng xử lý nước thải của thành phố còn hạn chế, việc thu đủ toàn bộ chi phí sẽ tạo áp lực lớn đối với người sử dụng.
Đề án cũng đưa ra mức giá bình quân 8.189 đồng/m³ trong trường hợp tính toàn bộ chi phí thu gom, khấu hao hệ thống thu gom nhưng mới tính 40,08% chi phí xử lý nước thải và khấu hao các nhà máy. Nếu toàn bộ nước thải sinh hoạt được xử lý trước khi xả ra môi trường, giá dịch vụ có thể tương đương 140% giá nước sạch. Riêng trường hợp tính toán năm 2025 với giả định Nhà máy xử lý nước thải Yên Xá và Trạm xử lý nước thải Việt Hưng vận hành ổn định, đủ công suất, giá dịch vụ được xác định ở mức 17.544 đồng/m³.

Những con số này cho thấy khoảng cách đáng kể giữa chi phí thực tế của dịch vụ và khả năng chi trả của người sử dụng trong giai đoạn hiện nay. Vì vậy, phương án thu được xây dựng theo hướng từng bước, thay vì chuyển toàn bộ chi phí sang người dân ngay từ đầu.
Trao đổi về vấn đề này, đại diện phòng Kinh tế và Vật liệu xây dựng, Sở Xây dựng Hà Nội cho biết, việc chuyển từ phí sang giá về cơ bản không làm thay đổi bản chất của khoản thu trong giai đoạn đầu. Trước đây, người dân đóng khoản phí tương đương 10% giá nước sạch; khi chuyển sang cơ chế giá, số tiền sẽ được thể hiện cụ thể trên mỗi mét khối nước sử dụng. Theo đại diện Sở, phương án đang được hoàn thiện theo hướng giữ ổn định mức thu giai đoạn đầu về bản chất, chủ yếu thay đổi cách thể hiện từ tỷ lệ phần trăm sang số tiền cụ thể.

Đại diện đại diện phòng Kinh tế và Vật liệu xây dựng, Sở Xây dựng Hà Nội cho biết, việc điều chỉnh mức giá trong những năm tiếp theo cần căn cứ kết quả đánh giá thực tế, không thể chỉ xác định một tỷ lệ tăng cố định mà không xem xét tình hình đầu tư, vận hành hệ thống và khả năng chi trả của người dân. Dự kiến, sau khi triển khai trong các năm tiếp theo, cơ quan chuyên môn sẽ đánh giá để đề xuất phương án cho giai đoạn tiếp.
.png)
Một trong những nguyên tắc được đặt ra khi xây dựng phương án giá là bảo đảm hài hòa giữa yêu cầu tạo nguồn lực cho dịch vụ công ích và khả năng chi trả của các nhóm sử dụng nước. Đề án không đề xuất áp dụng một mức thu giống nhau cho mọi đối tượng, mà phân nhóm theo mục đích sử dụng và lượng nước tiêu thụ.
.png)
Đối với hộ gia đình, biểu giá được chia thành bốn bậc: 10 m³ đầu tiên; trên 10-20 m³; trên 20-30 m³ và trên 30 m³ mỗi tháng. Các nhóm sử dụng nước cho hoạt động sản xuất, kinh doanh và cơ quan, đơn vị sự nghiệp được xác định mức giá riêng. Cách phân nhóm này vừa tính đến quy mô sử dụng nước, vừa hướng tới nguyên tắc đối tượng phát sinh lượng nước thải lớn hơn hoặc có khả năng chi trả cao hơn sẽ đóng góp tương ứng.
Theo bảng tính trong đề án, với hộ sử dụng 20 m³ nước mỗi tháng, số tiền dịch vụ thoát nước dự kiến trong năm đầu tiên của lộ trình thể hiện tại bảng là 22.080 đồng/tháng. Mức này được tính theo hai bậc: 10 m³ đầu tiên nhân với đơn giá 1.020 đồng/m³ và 10 m³ tiếp theo nhân với đơn giá 1.188 đồng/m³. Đối với hộ sử dụng dưới 10 m³ mỗi tháng, khoản thu tương ứng là 10.200 đồng/tháng trong năm đầu tiên.
Việc thiết kế lộ trình tăng dần cũng được lý giải từ yêu cầu tránh tạo ra biến động đột ngột trong chi tiêu của người dân. Đề án phân tích mức tiêu thụ nước của một hộ gia đình cơ bản gồm 4 nhân khẩu, tương ứng khoảng 20 m³/tháng, trên cơ sở định mức sử dụng nước bình quân 170 lít/người/ngày. Theo tính toán, các hộ sử dụng dưới 10 m³/tháng chiếm khoảng 50% tổng số hộ gia đình trong phạm vi khảo sát và có mức chi trả thấp hơn các nhóm sử dụng nhiều nước hơn.
.png)
Đối với hộ nghèo, hộ cận nghèo, đề án đề xuất cơ chế hỗ trợ một phần hoặc miễn nộp giá dịch vụ. Khoản hỗ trợ được trừ trực tiếp trên hóa đơn tiền nước hằng tháng; UBND thành phố quyết định mức hỗ trợ và nhóm đối tượng được miễn, giảm. Đơn vị thu có trách nhiệm tổng hợp số lượng hộ và kinh phí hỗ trợ, báo cáo thành phố; UBND cấp xã, phường thực hiện giám sát, kiểm tra việc triển khai chính sách trên địa bàn.
Đây là cơ chế có ý nghĩa trong việc bảo đảm chính sách không tạo thêm gánh nặng quá lớn đối với những hộ có điều kiện kinh tế khó khăn. Tuy nhiên, để người dân dễ tiếp cận, các tiêu chí, thủ tục xác nhận và cách thức áp dụng miễn, giảm cần được hướng dẫn cụ thể khi quyết định chính thức được ban hành.
Không chỉ người dân, các nhóm sản xuất và kinh doanh cũng được đánh giá tác động trong đề án. Theo kết quả khảo sát được sử dụng để tính toán, tỷ trọng tiền nước so với doanh thu bình quân năm của một số doanh nghiệp sử dụng lượng nước lớn dao động từ 0,1145% đến 0,39%; khi tính theo giá dự kiến điều chỉnh, tỷ trọng này nằm trong khoảng 0,121-0,514%. Đối với nhóm doanh nghiệp sản xuất vật chất sử dụng nước ở mức trung bình, tỷ trọng tiền nước so với doanh thu được tính toán ở mức 0,023-0,039% theo giá dự kiến.
Từ những căn cứ trên, đề án nhận định mức thu được xây dựng theo lộ trình có thể giúp người dân và các đối tượng xả thải từng bước làm quen với trách nhiệm chi trả dịch vụ, đồng thời hạn chế ảnh hưởng đến đời sống và hoạt động sản xuất, kinh doanh. Dù vậy, đây là kết quả đánh giá dựa trên dữ liệu khảo sát và giả định tính toán của đề án, không nên hiểu là mức tác động giống nhau đối với mọi hộ gia đình, doanh nghiệp.
Đáng chú ý, nguồn thu từ người sử dụng dịch vụ chưa được xác định là nguồn tài chính duy nhất để bảo đảm toàn bộ hoạt động thoát nước. Theo dự báo trong đề án, năm 2027, số tiền thu từ người dân và các nhóm sử dụng nước dự kiến đạt khoảng 915,7 tỷ đồng, tương ứng tỷ lệ bù đắp 37,12% tổng kinh phí cho hoạt động thoát nước và xử lý nước thải. Ngân sách thành phố vẫn cần hỗ trợ khoảng 1.550,9 tỷ đồng, tương đương 62,88%. Đến năm 2030, tỷ lệ bù đắp dự kiến tăng lên 74,45%, trong khi phần ngân sách hỗ trợ giảm còn 25,55%.

Như vậy, phương án không đặt mục tiêu chuyển toàn bộ trách nhiệm tài chính từ Nhà nước sang người dân. Thay vào đó, nguồn thu từ giá dịch vụ được kỳ vọng bổ sung nguồn lực, từng bước giảm mức độ phụ thuộc vào ngân sách, trong khi thành phố vẫn tiếp tục bảo đảm phần kinh phí cần thiết cho hoạt động công ích

Bên cạnh bài toán tài chính, tính cần thiết của phương án còn xuất phát từ thực trạng hệ thống thu gom và xử lý nước thải trên địa bàn Hà Nội chưa đồng bộ. Nhiều khu vực vẫn sử dụng hệ thống thoát nước chung, nước mưa và nước thải chưa được tách riêng hoàn toàn; một số nơi nước thải sau khi thu gom chưa được đưa về nhà máy xử lý tập trung mà tiếp tục chảy ra sông, kênh, mương.
Đại diện phòng Kinh tế và Vật liệu xây dựng, Sở Xây dựng Hà Nội cho biết, tỷ lệ nước thải được thu gom hiện mới đạt khoảng 50%. Tình trạng nước thải chưa được xử lý triệt để vẫn tồn tại ở nhiều khu vực, trong đó có lưu vực sông Nhuệ. Thành phố đang từng bước đầu tư hạ tầng, nhưng quá trình xây dựng, hoàn thiện mạng lưới và đưa các nhà máy xử lý vào vận hành cần thời gian và nguồn lực lớn.

Số liệu trong đề án cũng cho thấy khoảng cách giữa khối lượng nước thải được ghi nhận là thu gom và lượng nước thải được xử lý. Năm 2025, khối lượng nước thải thu gom được tính toán là hơn 471,9 triệu m³, trong khi lượng nước thải được xử lý đạt tiêu chuẩn, nghiệm thu là hơn 189,2 triệu m³. Nếu đối chiếu hai số liệu này, lượng nước thải được xử lý tương đương khoảng 40,1% khối lượng nước thải thu gom trong bảng tính.
.png)
Đề án cũng tính đến việc các công trình xử lý mới được đưa vào vận hành, trong đó Nhà máy xử lý nước thải Yên Xá và Trạm xử lý nước thải Việt Hưng được đưa vào giả định tính toán với công suất thiết kế lần lượt là 270.000 m³/ngày đêm và 7.600 m³/ngày đêm. Khi các công trình này vận hành ổn định, khối lượng nước thải xử lý và chi phí tương ứng sẽ thay đổi, kéo theo yêu cầu cập nhật phương án giá.
Theo đại diện phòng Kinh tế và Vật liệu xây dựng, Sở Xây dựng Hà Nội cho biết, không thể kỳ vọng việc bắt đầu thu giá dịch vụ sẽ lập tức khiến toàn bộ khu vực trên địa bàn thành phố được thu gom và xử lý nước thải đồng bộ. Đây là quá trình cần triển khai theo lộ trình, gắn với tiến độ đầu tư hạ tầng và khả năng cân đối nguồn lực. Mức thu trong giai đoạn đầu vì thế chỉ mang tính bước đầu, trong khi thành phố tiếp tục đầu tư để cải thiện dần chất lượng nước thải đầu ra.
Về phạm vi áp dụng, đề án xác định địa bàn thu là các phường, xã sử dụng nước sạch từ hệ thống cấp nước tập trung; những khu vực còn lại tiếp tục thực hiện theo quy định về phí bảo vệ môi trường đối với nước thải. Đối với hộ sử dụng nước sạch từ hệ thống cấp nước tập trung, đơn vị cấp nước tổ chức thu đồng thời với hóa đơn tiền nước; đơn vị thoát nước trực tiếp thu đối với hộ không sử dụng nước sạch từ hệ thống cấp nước tập trung. Người đã thanh toán giá dịch vụ thoát nước không phải nộp thêm phí bảo vệ môi trường đối với nước thải theo quy định hiện hành.
Đây là điểm cần được tổ chức thực hiện minh bạch để tránh tình trạng thu trùng, đồng thời giúp người dân xác định rõ nghĩa vụ thanh toán của mình. Cùng với đó, việc quản lý nguồn thu cần gắn với trách nhiệm của các đơn vị liên quan. Đề án đề xuất đơn vị cấp nước thực hiện thu, được để lại một phần kinh phí phục vụ công tác tổ chức thu; phần còn lại được quản lý, sử dụng theo quy định. Tỷ lệ để lại tối đa được đề xuất là 3% đối với mức thu tăng theo lộ trình, thấp hơn mức 6% đang áp dụng trong cơ chế thu phí trước đây.
Đại diện phòng Kinh tế và Vật liệu xây dựng, Sở Xây dựng Hà Nội cho biết, đơn vị cấp nước thực hiện thu, khoản thu được quản lý và nộp về Kho bạc Nhà nước theo quy định; Sở Xây dựng có trách nhiệm theo dõi, giám sát. Các đơn vị thoát nước tiếp tục thực hiện nhiệm vụ chuyên môn trong công tác vận hành, duy trì hệ thống. Việc phân định trách nhiệm giữa đơn vị thu, cơ quan quản lý và đơn vị trực tiếp cung cấp dịch vụ là cơ sở để bảo đảm nguồn thu được sử dụng đúng mục đích.


Một vấn đề không thể tách rời khi chuyển sang cơ chế giá dịch vụ thoát nước và xử lý nước thải là trách nhiệm giải trình của chính quyền đối với người dân. Khi người dân thực hiện nghĩa vụ chi trả, cơ quan quản lý không chỉ có trách nhiệm công khai căn cứ xác định giá, mà còn phải minh bạch trong tổ chức thực hiện, quản lý nguồn thu và giám sát chất lượng dịch vụ. Đặc biệt, cần xác định rõ cơ chế đánh giá kết quả thực hiện, trách nhiệm của các đơn vị liên quan và phương thức tiếp nhận, xử lý phản ánh khi dịch vụ không đáp ứng yêu cầu. Bởi suy cho cùng, tính hợp lý của một cơ chế giá không chỉ được quyết định bởi mức thu cao hay thấp, mà còn phải được kiểm chứng bằng hiệu quả dịch vụ và những cải thiện thực tế đối với môi trường đô thị. Đây cũng là vấn đề cần được làm rõ trong quá trình hoàn thiện và triển khai phương án tại Hà Nội.
Chuyển từ phí sang giá dịch vụ thoát nước và xử lý nước thải không phải giải pháp có thể giải quyết ngay những tồn tại kéo dài của hạ tầng đô thị. Nhưng đây là bước đi nhằm từng bước xác lập cơ chế tài chính cho một dịch vụ công ích thiết yếu, tạo thêm nguồn lực để duy trì hệ thống và giảm dần áp lực lên ngân sách. Khi lộ trình thu được thực hiện song hành với đầu tư hạ tầng, chính sách hỗ trợ nhóm yếu thế và cơ chế giám sát minh bạch, người dân sẽ có cơ sở để đồng hành cùng thành phố trong mục tiêu cải thiện môi trường nước và chất lượng sống tại Thủ đô.





