Môi trường toàn cầu, tương lai do chúng ta lựa chọn

Đến năm 2050, các nỗ lực này có thể ngăn ngừa khoảng 9 triệu ca tử vong sớm, giúp 100 triệu người thoát nghèo và 200 triệu người thoát khỏi tình trạng suy dinh dưỡng, đồng thời tạo ra lợi ích kinh tế trị giá 100 nghìn tỷ đô la Mỹ mỗi năm vào cuối thế kỷ này.

Việc theo đuổi các lộ trình phát triển hiện tại sẽ dẫn đến biến đổi khí hậu thảm khốc, tàn phá thiên nhiên và đa dạng sinh học, suy thoái đất đai và sa mạc hóa nghiêm trọng, cùng với ô nhiễm kéo dài gây chết người, gây ra những tổn thất to lớn cho con người, hành tinh và nền kinh tế. Thay vào đó, thế giới có thể lựa chọn một con đường khác tốt đẹp hơn. Con đường này bao gồm các phương pháp tiếp cận toàn xã hội và toàn chính phủ nhằm chuyển đổi các hệ thống kinh tế và tài chính, vật liệu và chất thải, năng lượng, thực phẩm và môi trường, được hỗ trợ bởi những thay đổi về hành vi, xã hội và văn hóa, bao gồm cả việc tôn trọng tri thức bản địa và tri thức địa phương.

Lợi ích đầu tư dài hạn của quá trình chuyển đổi này có thể đạt khoảng 20 nghìn tỷ đô la Mỹ mỗi năm vào năm 2050, tăng lên vào năm 2070 và tiếp tục gia tăng sau đó. Trong bối cảnh tính cấp bách của cuộc khủng hoảng môi trường toàn cầu, báo cáo kêu gọi phát huy những tiến bộ đã đạt được trong những thập kỷ gần đây và tăng cường hợp tác trong việc cùng thiết kế, thực hiện các chính sách, chiến lược và hành động tích hợp để mang lại một tương lai tốt đẹp hơn cho tất cả mọi người.

Báo cáo Triển vọng Môi trường Toàn cầu (GEO-7) được công bố bởi Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP) đưa ra những lời cảnh báo mạnh mẽ rằng nhân loại đang đẩy Trái đất đến giới hạn chịu đựng về môi trường, với những hậu quả nghiêm trọng tiềm tàng đối với sức khỏe con người và nền kinh tế toàn cầu. Tuy nhiên, GEO-7 khẳng định vẫn chưa quá muộn để thay đổi hướng đi. Báo cáo tập trung vào việc chuyển đổi năm hệ thống chính: kinh tế và tài chính; vật liệu và chất thải; năng lượng; thực phẩm; và môi trường.

“Việc cải tổ năm hệ thống này sẽ đòi hỏi nỗ lực toàn diện của chính phủ và toàn xã hội – một nỗ lực chưa từng có trên thế giới,” ông Maarten Kappelle, Trưởng Văn phòng Khoa học của UNEP, cho biết. “Nhưng điều đó là vô cùng quan trọng nếu chúng ta muốn xây dựng một hành tinh tốt đẹp hơn, công bằng hơn và bền vững hơn”.

Vượt ra ngoài phạm vi GDP

Trong nhiều thập kỷ, các quốc gia đã dựa vào tổng sản phẩm quốc nội (GDP) như một thước đo sự giàu có của họ. Nhưng GDP không tính đến những yếu tố quan trọng, như hậu quả tài chính lâu dài của sự suy thoái môi trường. Đó là lý do GEO-7 cho rằng các quốc gia nên có cái nhìn toàn diện hơn về tình hình tài chính của mình. Một cách để làm điều đó là thông qua phương pháp gọi là hạch toán vốn tự nhiên, phương pháp này định giá bằng tiền đối với các nguồn tài nguyên và dịch vụ mà thiên nhiên cung cấp. Loại hình đo lường này có thể giúp các quốc gia có cái nhìn chân thực hơn về sự giàu có của mình, giúp đưa ra những quyết định tốt hơn cho môi trường và lợi nhuận quốc gia.

Cải tổ các cơ chế khuyến khích nền kinh tế toàn cầu

Hiện nay hệ thống kinh tế toàn cầu thường dung túng cho những hành vi gây hại cho hành tinh. Để thay đổi điều đó, báo cáo đề xuất một số biện pháp, bao gồm việc tái sử dụng 1,5 ngàn tỷ đô la Mỹ mỗi năm từ các khoản trợ cấp của chính phủ gây hại cho môi trường trong các lĩnh vực năng lượng, khai thác mỏ và thực phẩm. Trong một số trường hợp, các quốc gia cũng nên xem xét việc đánh thuế đối với hàng hóa và dịch vụ gây hại cho môi trường. Ví dụ, sản xuất thực phẩm và năng lượng thường chiếm dụng không gian tự nhiên và tạo ra ô nhiễm, nhưng những chi phí đó không được phản ánh trong giá cả thị trường.

Doanh thu từ bất kỳ loại thuế nào cũng nên được dùng để hỗ trợ những người dễ bị tổn thương nhất. Kêu gọi các chính phủ điều chỉnh ngân sách và chính sách kinh tế của mình phù hợp với các mục tiêu của các hiệp định môi trường lớn, như Hiệp định Paris. Bên cạnh đó, các quốc gia nên thúc đẩy đầu tư vào công nghệ xanh, khuyến khích người dân đưa ra những lựa chọn thân thiện với môi trường và buộc các doanh nghiệp phải chịu toàn bộ chi phí cho những thiệt hại mà họ gây ra cho hành tinh.

Thúc đẩy và hướng tới nền kinh tế tuần hoàn

Chai nhựa, thiết bị điện tử lỗi thời, hóa chất độc hại nhiều nơi trên thế giới đang bị ngập trong ô nhiễm và rác thải. Đó là lý do tại sao, theo GEO-7, việc các quốc gia áp dụng mô hình kinh tế tuần hoàn là vô cùng quan trọng. Khái niệm này nhấn mạnh việc giữ cho các nguồn tài nguyên được sử dụng càng lâu càng tốt bằng cách thiết kế lại, tái sử dụng, sửa chữa và tái chế những thứ đã được sản xuất.

Để thúc đẩy nền kinh tế tuần hoàn, các quốc gia và doanh nghiệp có thể áp dụng các tiêu chuẩn thiết kế giúp sản phẩm bền hơn và dễ sửa chữa hơn. Chính phủ có thể yêu cầu các doanh nghiệp chịu trách nhiệm về những gì xảy ra với sản phẩm khi hết hạn sử dụng, đồng thời ban hành các quy định buộc các công ty phải công khai tác động của họ đến môi trường tự nhiên.

Cuối cùng, các quốc gia có thể cải cách luật thuế để khuyến khích phát triển các sản phẩm tuần hoàn, chuyển hướng trợ cấp từ các ngành khai thác sang các dự án tuần hoàn và hợp tác để mở rộng các thỏa thuận quốc tế nhằm giải quyết vấn đề rác thải và ô nhiễm. Đồng thời, các quốc gia có thể đưa kinh tế tuần hoàn vào chương trình giảng dạy ở trường học, đưa ra các ưu đãi cho người tiêu dùng có những lựa chọn bền vững hơn và ban hành luật loại bỏ dần các sản phẩm có tuổi thọ ngắn và chỉ sử dụng một lần. Tính tuần hoàn là yếu tố then chốt thúc đẩy sự chuyển đổi hệ thống lương thực, năng lượng và vật chất, thiết yếu để điều chỉnh hệ thống kinh tế và tài chính phù hợp với môi trường.

Đầu tư mạnh vào năng lượng tái tạo

Năm 2023, hơn 80% năng lượng toàn cầu đến từ việc đốt nhiên liệu hóa thạch, làm trầm trọng thêm cuộc khủng hoảng khí hậu vốn đã gây ra hạn hán, lũ lụt, siêu bão và các thảm họa khác.

Để tránh một cuộc khủng hoảng khí hậu toàn diện, các quốc gia cần tăng cường sản xuất năng lượng tái tạo, như năng lượng gió và năng lượng mặt trời. Điện khí hóa các lĩnh vực chủ yếu sử dụng nhiên liệu hóa thạch, như giao thông vận tải, và khám phá các loại nhiên liệu thay thế, bao gồm cả hydro, cho các ngành công nghiệp điện khí hóa. Đồng thời, các quốc gia cần giảm nhu cầu năng lượng bằng cách nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng của các tòa nhà, khuyến khích người dân đi bộ, đi xe đạp nhiều hơn, và quy hoạch các thành phố có mật độ dân cư tương đối nhỏ gọn. Trong quá trình thực hiện những việc này, điều quan trọng là các quốc gia phải đảm bảo việc khai thác các loại khoáng sản chuyển đổi năng lượng, chẳng hạn như kim loại nặng được sử dụng trong các tấm pin mặt trời, được thực hiện theo cách không gây hại cho môi trường, ảnh hưởng đến quyền lợi của cộng đồng.

Sản xuất và tiêu thụ thực phẩm

Cách thế giới sản xuất lương thực hiện nay là không bền vững. Nó gây ra biến đổi khí hậu, tạo ra ô nhiễm và tàn phá không gian tự nhiên, dẫn đến mất đa dạng sinh học. Để thay đổi điều đó, GEO-7 khuyến nghị năm điểm chính:

Thứ nhất, các quốc gia, đặc biệt là các nước giàu có, cần chuyển sang chế độ ăn thân thiện với môi trường hơn, trong nhiều trường hợp có nghĩa là ăn ít thịt hơn và nhiều thực phẩm có nguồn gốc thực vật hơn.

Thứ hai, nông nghiệp trồng trọt và chăn nuôi cần trở nên hiệu quả hơn, sử dụng ít đất hơn và ít tác động đến môi trường hơn, trong khi ngành thủy sản cần trở nên bền vững hơn.

Thứ ba, chính phủ, doanh nghiệp và người tiêu dùng nên hợp tác để giảm thiểu lãng phí thực phẩm, điều này gây áp lực không cần thiết lên hành tinh.

Thứ tư, các quốc gia cần khám phá các loại thực phẩm mới, thịt "nuôi cấy” trong phòng thí nghiệm, phương pháp sản xuất mới, bao gồm cả nông nghiệp, có tác động môi trường nhỏ hơn.

Cuối cùng, các quốc gia có thể cải cách hệ thống lương thực của mình, chú trọng vào thực phẩm trồng tại địa phương và đa dạng hóa chuỗi cung ứng nông nghiệp.

Làm mọi điều có thể để bảo vệ thế giới tự nhiên

Cuộc khủng hoảng toàn cầu kép gồm biến đổi khí hậu, mất mát thiên nhiên, đất đai và đa dạng sinh học, cùng với ô nhiễm và chất thải, đang tàn phá thiên nhiên và đe dọa tương lai của hàng tỷ người. Ngăn chặn sự suy thoái của thiên nhiên sẽ là yếu tố then chốt để xây dựng một tương lai bền vững hơn.

Để làm được điều đó, các quốc gia mở rộng các khu vực được bảo vệ, như các khu bảo tồn thiên nhiên, khôi phục các hệ sinh thái đã bị tàn phá do quá trình phát triển và tìm ra những cách thức bền vững hơn để quản lý tài nguyên trên đất liền và trên biển. Mở rộng các giải pháp tự nhiên cho các vấn đề môi trường, trồng cây để giảm nhiệt độ ở các thành phố đang phải đối mặt với nắng nóng cực độ do biến đổi khí hậu.

Khuyến nghị các quốc gia phát triển tài nguyên sinh học, một lĩnh vực đang phát triển khi các vật liệu từ thực vật, động vật và các sinh vật khác được sử dụng để tạo ra năng lượng hoặc sản xuất các sản phẩm. Cần quản lý các nguồn tài nguyên chung từ rừng đến thủy sản một cách minh bạch và công bằng hơn.

(Theo UNEP – Môi trường Liên Hợp Quốc). Báo cáo GEO-7 đầy đủ:

https://wedocs.unep.org/handle/20.500.11822/49014

Những sự kiện Môi trường nổi bật năm 2025