Emagazines

Quản trị tài nguyên nước: “Chìa khóa” phát triển bền vững khu vực miền Trung – Tây Nguyên

Thanh Thanh • 11:41 23/05/2026

Trước những tác động ngày càng cực đoan của biến đổi khí hậu, khu vực miền Trung – Tây Nguyên đang đối mặt với nhiều sức ép về tài nguyên nước, ảnh hưởng trực tiếp đến sản xuất nông nghiệp, đời sống người dân và mục tiêu xây dựng nông thôn mới.

Trước những tác động ngày càng cực đoan của biến đổi khí hậu, khu vực miền Trung – Tây Nguyên đang đối mặt với nhiều sức ép về tài nguyên nước, ảnh hưởng trực tiếp đến sản xuất nông nghiệp, đời sống người dân và mục tiêu xây dựng nông thôn mới. Trao đổi với Tạp chí điện tử Môi trường và Cuộc sống, ông Nguyễn Xuân Cường – Chuyên gia nông nghiệp, nguyên Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho rằng, cần tiếp cận vấn đề an ninh nguồn nước theo hướng tổng thể, từ sinh thủy, tích thủy đến sử dụng tiết kiệm và quản trị hiệu quả tài nguyên nước.

PV: Miền Trung – Tây Nguyên đang là một trong những khu vực chịu tác động nặng nề của biến đổi khí hậu và suy giảm nguồn nước. Ông nhìn nhận như thế nào về những áp lực này đối với sản xuất nông nghiệp, xây dựng nông thôn mới và đâu là những “điểm nghẽn” lớn nhất trong quản lý, khai thác tài nguyên nước hiện nay?

Ông Nguyễn Xuân Cường: Hiện nay, không chỉ Việt Nam mà toàn thế giới đều đang phải đối mặt với những thách thức rất lớn từ biến đổi khí hậu và nước biển dâng. Việt Nam được đánh giá là một trong những quốc gia chịu tổn thương nặng nề nhất trước tác động của biến đổi khí hậu toàn cầu. Trong đó, khu vực miền Trung – Tây Nguyên là một trong những vùng chịu ảnh hưởng rõ nét và nghiêm trọng nhất.

Đây là vùng có vai trò đặc biệt quan trọng đối với nền nông nghiệp quốc gia. Tây Nguyên hiện là “thủ phủ” cây công nghiệp của cả nước, đặc biệt là cà phê với khoảng 625.000ha, chiếm tới 90% diện tích cà phê của Việt Nam. Bên cạnh đó còn có hồ tiêu, cao su, điều… – những ngành hàng mang lại giá trị xuất khẩu hàng chục tỷ USD mỗi năm. Trong khi đó, khu vực duyên hải Nam Trung Bộ lại là vùng trọng điểm phát triển kinh tế biển, cảng biển, nuôi trồng và khai thác thủy sản.

Tuy nhiên, đây cũng là khu vực chịu tác động rất lớn của biến đổi khí hậu. Những hiện tượng thời tiết cực đoan xuất hiện ngày càng nhiều với cường độ mạnh hơn, bất thường hơn. Hạn hán kéo dài, mưa lũ cực đoan, lũ quét, sạt lở đất, ngập úng xảy ra với tần suất dày đặc, gây thiệt hại lớn về người, tài sản và sản xuất.

Một thực tế đáng lo ngại là nguồn nước tại khu vực này đang suy giảm nghiêm trọng. Trước đây, ở nhiều nơi tại Tây Nguyên chỉ cần đào sâu khoảng 0,5 – 1m là đã có nước ngầm, nhưng hiện nay nhiều khu vực phải khoan sâu tới hơn 100m mới có nước. Điều đó cho thấy tình trạng suy kiệt nguồn nước ngầm đang diễn ra rất rõ rệt.

Theo tôi, “điểm nghẽn” lớn nhất hiện nay nằm ở việc khai thác và sử dụng tài nguyên nước còn thiếu bền vững, thậm chí có dấu hiệu lãng phí. Nông nghiệp, đặc biệt là sản xuất cây công nghiệp, vẫn chủ yếu áp dụng phương thức tưới truyền thống, tiêu tốn rất nhiều nước. Việc khai thác nước ngầm tự phát diễn ra phổ biến với hàng loạt giếng khoan nhỏ lẻ, thiếu kiểm soát, làm gia tăng nguy cơ suy kiệt nguồn nước và mất ổn định địa chất.

Bên cạnh đó, hệ thống hạ tầng thủy lợi tại nhiều địa phương vẫn còn thiếu và yếu. Ở Tây Nguyên, nhiều khu vực chưa có đủ công trình trữ nước quy mô phù hợp. Trong khi đó, việc vận hành liên hồ chứa tại một số địa phương duyên hải Nam Trung Bộ còn thiếu đồng bộ, chưa khoa học nên hiệu quả khai thác nguồn nước chưa cao.

Ngoài ra, độ che phủ rừng của toàn vùng hiện mới đạt khoảng 46%, chưa đủ để bảo đảm khả năng sinh thủy, giữ nước và điều hòa nguồn nước lâu dài. Việc suy giảm chất lượng rừng cũng đang ảnh hưởng trực tiếp đến an ninh nguồn nước của khu vực.

Có thể nói, tình trạng “mùa khô thiếu nước, mùa mưa thừa nước” đang trở thành bài toán nan giải đối với miền Trung – Tây Nguyên. Nếu không có giải pháp căn cơ và đồng bộ, nguy cơ mất an ninh nguồn nước sẽ ngày càng nghiêm trọng hơn.

PV: Trước thực trạng đó, theo ông, cần ưu tiên những giải pháp nào để bảo đảm an ninh nguồn nước cho nông nghiệp trong thời gian tới?

Ông Nguyễn Xuân Cường: Để bảo đảm an ninh nguồn nước lâu dài, cần tiếp cận theo hướng quản trị tổng thể hệ sinh thái nước, từ sinh thủy, tích thủy đến điều hành và sử dụng hiệu quả nguồn nước.

Trước hết, phải tập trung bảo vệ và phát triển rừng. Đây là giải pháp căn cơ nhất để tăng khả năng sinh thủy và giữ nước. Không chỉ nâng tỷ lệ che phủ rừng, mà còn phải nâng cao chất lượng rừng, phát triển đầy đủ các tầng thực vật nhằm tăng khả năng hấp thụ, điều tiết và lưu giữ nước tự nhiên.

Thứ hai là phải đẩy mạnh tích thủy, tức tăng cường khả năng trữ nước tại chỗ. Cần rà soát quy hoạch tổng thể để xây dựng thêm các hồ chứa, công trình thủy lợi với nhiều quy mô khác nhau tại cả Tây Nguyên và duyên hải Nam Trung Bộ. Một quốc gia có lượng mưa trung bình khoảng 2.000mm/năm như Việt Nam mà vẫn thiếu nước vào mùa khô thì rõ ràng năng lực trữ nước còn hạn chế.

Do đó, phải xây dựng chiến lược tích nước từ hộ gia đình, tiểu vùng đến toàn vùng nhằm cân đối lại “bản đồ nước”, bảo đảm nguồn nước phục vụ sản xuất và dân sinh trong mùa khô.

Thứ ba là cần xây dựng và vận hành khoa học hệ thống liên hồ chứa. Các hồ chứa cần được kết nối theo chuỗi, vận hành đồng bộ để tận dụng tối đa nguồn nước, vừa phục vụ sản xuất, vừa giảm thiểu rủi ro thiên tai.

Một giải pháp rất quan trọng khác là kiểm soát chặt việc khai thác nước ngầm tự phát. Hiện nay tại Tây Nguyên có quá nhiều giếng khoan nhỏ lẻ không được quản lý hiệu quả. Điều này không chỉ làm suy giảm nguồn nước mà còn tiềm ẩn nguy cơ sụt lún, mất ổn định địa chất trong tương lai.

Cùng với đó, cần đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ trong sản xuất nông nghiệp, đặc biệt là các công nghệ tưới tiết kiệm nước, nông nghiệp tuần hoàn, nông nghiệp hữu cơ và nâng cao năng lực chế biến sâu. Chúng ta không thể tiếp tục chạy theo sản lượng bằng mọi giá mà cần hướng tới nâng cao chuỗi giá trị.

Ví dụ như ngành cà phê hiện nay đạt kim ngạch xuất khẩu khoảng 8 tỷ USD, nhưng nếu làm tốt chế biến sâu và phát triển chuỗi giá trị thì hoàn toàn có thể tăng giá trị lên gấp nhiều lần mà không cần mở rộng diện tích sản xuất. Khi đó vừa nâng cao thu nhập cho người dân, vừa giảm áp lực lên tài nguyên nước.

“

Tôi cho rằng, muốn ứng phó hiệu quả với biến đổi khí hậu thì phải coi tài nguyên nước là tài nguyên chiến lược, hữu hạn và đặc biệt quý giá. Việc sử dụng nước cần được quản lý chặt chẽ, khoa học và tiết kiệm trong cả sản xuất lẫn đời sống dân sinh.

Ông Nguyễn Xuân Cường – Chuyên gia nông nghiệp, nguyên Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn

PV: Hội Nước và Môi trường Việt Nam cần phát huy vai trò ra sao trong việc kết nối chuyên gia, doanh nghiệp và địa phương, thưa ông?

Ông Nguyễn Xuân Cường: Tôi cho rằng Hội Nước và Môi trường Việt Nam có vai trò rất quan trọng trong quản trị tài nguyên nước và bảo vệ môi trường hiện nay.

Trước hết, Hội cần đẩy mạnh công tác tuyên truyền để nâng cao nhận thức trong toàn xã hội về giá trị của tài nguyên nước. Việt Nam là quốc gia có lượng mưa khá lớn nhưng nguy cơ thiếu nước đang hiện hữu rõ ràng, đặc biệt tại miền Trung – Tây Nguyên. Vì vậy, mỗi người dân, doanh nghiệp hay tổ chức đều phải thay đổi nhận thức và hành vi sử dụng nước theo hướng tiết kiệm, hiệu quả hơn.

Bên cạnh đó, Hội cần phát huy vai trò tập hợp đội ngũ chuyên gia, nhà khoa học để chuyển giao, hướng dẫn ứng dụng các công nghệ tiên tiến trong quản lý và sử dụng nước cho cả sản xuất và sinh hoạt.

Một nhiệm vụ rất quan trọng khác là tham gia phản biện, tham vấn chính sách. Hiện nay, mô hình phát triển kinh tế - xã hội và không gian hành chính đã có nhiều thay đổi, do đó cần rà soát, cập nhật các quy hoạch, cơ chế quản lý tài nguyên nước và các chính sách liên quan cho phù hợp với thực tiễn mới.

Theo tôi, cần nghiên cứu sâu hơn về cơ chế kinh tế trong quản trị tài nguyên nước, trong đó có việc hoàn thiện các chính sách về dịch vụ môi trường, nâng cao trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân sử dụng nhiều tài nguyên nước.

Ngoài ra, Hội cũng cần tăng cường kết nối doanh nghiệp, địa phương và người dân để huy động nguồn lực xã hội tham gia quản trị tài nguyên nước. Muốn giải quyết hiệu quả bài toán biến đổi khí hậu và an ninh nguồn nước thì phải có sự đồng hành của “ba trụ cột”: Nhà nước, doanh nghiệp và người dân.

Xin trân trọng cảm ơn ông đã dành thời gian trao đổi cùng Tạp chí điện tử Môi trường và Cuộc sống! Kính chúc ông luôn mạnh khỏe, tiếp tục có nhiều đóng góp tâm huyết cho sự phát triển bền vững của ngành nông nghiệp và công tác quản lý tài nguyên, môi trường của đất nước.

An ninh nguồn nước – Nền tảng phát triển bền vững đất nước