[Trực tiếp] Hội thảo – Tọa đàm: Quản lý, sử dụng và xúc tiến đầu tư phát triển tài nguyên nước gắn với nông nghiệp, nông thôn mới và năng lượng xanh miền Trung – Tây Nguyên

Tham dự Hội thảo, về phía Ủy Ban Khoa học công nghệ và Môi trường Quốc hội có ông Ngô Sỹ Cường - Ủy viên chuyên trách Ủy Ban Khoa học công nghệ và Môi trường Quốc hội

Về phía UBND tỉnh Đắk Lắk có ông Nguyễn Thiên Văn - Phó Chủ tịch UBND tỉnh, ông Nguyễn An Phúc - Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh.

Về phía Hội Nước và Môi trường Việt Nam có ông Chu Phạm Ngọc Hiển – Chủ tịch Hội Nước và Môi trường Việt Nam, nguyên Thứ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường; ông Tống Ngọc Thanh – Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hội Nước và Môi trường Việt Nam, nguyên Tổng Giám đốc Trung tâm Quy hoạch và Điều tra tài nguyên nước Quốc gia; bà Phạm Thị Xuân – Phó Chủ tịch Thường trực Hội Nước và Môi trường Việt Nam; ông Nguyễn Văn Toàn – Phó Chủ tịch Hội Nước và Môi trường Việt Nam, Tổng Biên tập Tạp chí Môi trường và Cuộc sống; GS. Phạm Quý Nhân - Phó Chủ tịch Hội; ông Nguyễn Hoài Dương – Ủy viên Ban Thường vụ Hội Nước và Môi trường Việt Nam, Trưởng Văn phòng đại diện miền Trung – Tây Nguyên.

Về phía lãnh đạo các địa phương có ông Lê Trọng Yên - Phó Chủ tịch UBND tỉnh Lâm Đồng.

Về phía Trung tâm Quy hoạch và Điều tra tài nguyên nước Quốc gia (NAWAPI) có ông La Đức Dũng – Tổng Giám đốc Trung tâm Quy hoạch và Điều tra tài nguyên nước Quốc gia; ông Triệu Đức Huy – Lãnh đạo Trung tâm Quy hoạch và Điều tra tài nguyên nước Quốc gia; ông Nguyễn Văn Mạnh – Trưởng ban Hợp tác Quốc tế NAWAPI.

Về phía Liên đoàn Quy hoạch và Điều tra tài nguyên nước miền Trung có ông Nguyễn Quang Huy – Liên đoàn trưởng Liên đoàn Quy hoạch và Điều tra tài nguyên nước miền Trung; ông Vũ Mạnh Hải – Phó Liên đoàn trưởng Liên đoàn Quy hoạch và Điều tra tài nguyên nước miền Trung, cùng đại diện các sở, ngành, doanh nghiệp, đối tác, chuyên gia và các cơ quan thông tấn báo chí trung ương, địa phương.

Phát biểu khai mạc Hội thảo, ông Chu Phạm Ngọc Hiển - Chủ tịch Hội Nước và Môi trường Việt Nam nhấn mạnh tài nguyên nước là nguồn lực thiết yếu của sự sống, giữ vai trò nền tảng đối với phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm an ninh môi trường và an ninh quốc gia.

Theo ông Chu Phạm Ngọc Hiển, Đảng và Nhà nước luôn xác định tài nguyên nước có vai trò chiến lược trong phát triển bền vững đất nước. Luật Tài nguyên nước năm 2023 cùng nhiều chủ trương, chính sách lớn đã thể hiện rõ định hướng chuyển từ tư duy “khai thác” sang “quản trị tổng hợp tài nguyên nước”, từ phát triển đơn ngành sang phát triển tích hợp đa ngành, đa mục tiêu và đa giá trị.

Đề cập đến khu vực miền Trung – Tây Nguyên, Chủ tịch Hội Nước và Môi trường Việt Nam cho rằng đây là địa bàn có vị trí đặc biệt quan trọng về kinh tế, sinh thái, quốc phòng – an ninh và phát triển liên vùng; đồng thời sở hữu tiềm năng lớn về nước mặt, nước dưới đất, thủy điện và các hệ sinh thái đặc thù. Tuy nhiên, khu vực này cũng đang đối mặt với nhiều thách thức như biến đổi khí hậu cực đoan, hạn hán, thiếu nước, xâm nhập mặn, ô nhiễm nguồn nước và hạ tầng thủy lợi chưa đồng bộ.

Theo ông Chu Phạm Ngọc Hiển trong bối cảnh phát triển nông nghiệp xanh, kinh tế tuần hoàn và chuyển đổi số, tài nguyên nước cần được nhìn nhận không chỉ là nguồn tài nguyên khai thác đơn thuần mà phải trở thành nguồn lực phát triển chiến lược, kết nối giữa kinh tế, xã hội, môi trường và sinh kế cộng đồng. Theo đó, muốn phát triển bền vững miền Trung – Tây Nguyên phải chủ động được nguồn nước; muốn thúc đẩy chuyển đổi xanh phải gắn nước với năng lượng, môi trường và đổi mới công nghệ.

Thông qua Hội thảo, Hội Nước và Môi trường Việt Nam mong muốn tạo diễn đàn để các cơ quan quản lý, nhà khoa học, doanh nghiệp và địa phương cùng trao đổi, đề xuất giải pháp quản lý, sử dụng hiệu quả tài nguyên nước; đồng thời thúc đẩy kết nối đầu tư, hình thành các chương trình hợp tác và dự án ưu tiên phù hợp với điều kiện thực tiễn của khu vực miền Trung – Tây Nguyên.

Trong thời gian tới, Hội Nước và Môi trường Việt Nam sẽ tiếp tục phát huy vai trò cầu nối giữa quản lý, khoa học, doanh nghiệp và địa phương nhằm thúc đẩy các sáng kiến, chương trình hợp tác và mô hình phát triển xanh, thích ứng với biến đổi khí hậu trong thời gian tới.

Phát biểu chào mừng, ông Nguyễn Thiên Văn - Phó Chủ tịch UBND tỉnh Đắk Lắk khẳng định tài nguyên nước giữ vai trò đặc biệt quan trọng đối với phát triển kinh tế - xã hội, an ninh lương thực, năng lượng và phát triển bền vững, nhất là đối với khu vực miền Trung – Tây Nguyên thường xuyên chịu tác động của hạn hán và biến đổi khí hậu.

Theo lãnh đạo tỉnh, Đắk Lắk hiện có nhiều hệ thống sông lớn cùng hơn 1.200 công trình thủy lợi phục vụ sản xuất nông nghiệp và dân sinh. Tuy nhiên, địa phương cũng đang đối mặt với nhiều thách thức như nguồn nước phân bố không đều theo mùa, suy giảm nước ngầm, ô nhiễm nguồn nước và hạ tầng thủy lợi chưa đồng bộ.

Trong thời gian tới, tỉnh Đắk Lắk sẽ tập trung đổi mới công tác quản lý tài nguyên nước theo hướng hiện đại, bền vững; đẩy mạnh số hóa dữ liệu, tăng cường giám sát tự động; thúc đẩy các mô hình đầu tư đa mục tiêu gắn với năng lượng xanh, kinh tế tuần hoàn và bảo vệ nghiêm ngặt hành lang nguồn nước.

Lãnh đạo UBND tỉnh Đắk Lắk kỳ vọng Hội thảo sẽ là diễn đàn để các cơ quan quản lý, chuyên gia, nhà khoa học và doanh nghiệp cùng trao đổi, đề xuất các giải pháp thiết thực nhằm nâng cao hiệu quả quản lý, khai thác và sử dụng tài nguyên nước phục vụ phát triển nông nghiệp, nông thôn mới và tăng trưởng xanh cho khu vực miền Trung – Tây Nguyên.

Nhiều thách thức đặt ra đối với tài nguyên nước miền Trung – Tây Nguyên

Trong báo cáo dẫn đề “Tài nguyên nước miền Trung – Tây Nguyên: Thực trạng, thách thức và định hướng phát triển bền vững”, GS. Phạm Quý Nhân – Phó Chủ tịch Hội Nước và Môi trường Việt Nam đã chỉ ra nhiều vấn đề nổi cộm như, trong bối cảnh biến đổi khí hậu, gia tăng nhu cầu sử dụng nước và áp lực phát triển kinh tế - xã hội, tài nguyên nước khu vực miền Trung - Tây Nguyên đang đứng trước nhiều cơ hội nhưng cũng đối mặt với không ít thách thức. Đây là khu vực có vai trò đặc biệt quan trọng đối với an ninh nguồn nước quốc gia khi sở hữu nhiều lưu vực sông lớn như Vu Gia – Thu Bồn, Trà Khúc, Ba, Sê San, Srêpốk và Đồng Nai; đồng thời là vùng sinh thủy trọng yếu của cả nước với hệ thống rừng đầu nguồn và các tầng chứa nước bazan giàu tiềm năng.

Theo các nghiên cứu, một số lưu vực sông trong khu vực có tổng lượng dòng chảy trung bình năm rất lớn như lưu vực sông Đồng Nai khoảng 39,98 tỷ m³/năm, Vu Gia – Thu Bồn khoảng 19,35 tỷ m³/năm, Srêpốk khoảng 18,4 tỷ m³/năm và Sê San khoảng 12,84 tỷ m³/năm. Tây Nguyên cũng là khu vực có tiềm năng nước dưới đất đáng kể, đặc biệt trong các tầng chứa nước bazan với trữ lượng khai thác tại lưu vực Đồng Nai khoảng 3,024 tỷ m³/năm, Srêpốk khoảng 1,37 tỷ m³/năm. Ngoài ra, khu vực còn sở hữu hệ thống hồ chứa và thủy điện lớn nhất cả nước như Ialy, Sê San 4, Buôn Tua Srah, Đại Ninh… giữ vai trò quan trọng trong điều tiết dòng chảy, phát điện, chống hạn và cấp nước cho hạ du.

Tuy nhiên, nghịch lý lớn của miền Trung - Tây Nguyên là nguồn nước phân bố rất không đều theo không gian và thời gian. Khoảng 60 - 80% lượng dòng chảy năm tập trung vào mùa mưa, trong khi mùa khô kéo dài từ 6 - 8 tháng, đặc biệt tại Nam Trung Bộ – khu vực khô hạn nhất cả nước. Điều này khiến nhiều địa phương thường xuyên đối mặt với hạn hán, thiếu nước sinh hoạt, thiếu nước sản xuất và xâm nhập mặn nghiêm trọng. Đáng chú ý, tỷ lệ người dân nông thôn được sử dụng nước sạch đạt quy chuẩn tại khu vực hiện chỉ khoảng 22 - 27%, thấp hơn nhiều so với mức trung bình cả nước là khoảng 51%.

Trong khi đó, nhu cầu sử dụng nước đang gia tăng nhanh chóng. Tây Nguyên hiện có khoảng 640 - 700 nghìn ha cà phê, hơn 80 nghìn ha hồ tiêu cùng diện tích lớn cao su và cây ăn quả. Riêng cây cà phê cần khoảng 600 - 800 m³ nước/ha/lần tưới và thường phải tưới từ 3 - 5 lần trong mùa khô, khiến tổng nhu cầu nước tưới cho khoảng 700 nghìn ha cà phê lên tới gần 2 tỷ m³ mỗi mùa khô. Cùng với sự phát triển mạnh của công nghiệp, đô thị và du lịch tại các địa phương như Đà Nẵng, Nha Trang, Quy Nhơn hay Phan Thiết, áp lực khai thác nước mặt và nước dưới đất ngày càng lớn. Theo dự báo, nhu cầu nước mùa cạn của khu vực hiện khoảng 67,7 tỷ m³/năm và có thể tăng lên khoảng 73,4 tỷ m³/năm vào năm 2050.

Bên cạnh nguy cơ thiếu nước, khu vực còn chịu tác động ngày càng rõ nét của biến đổi khí hậu và các hiện tượng thời tiết cực đoan. Các đợt hạn hán lịch sử giai đoạn 2015 - 2016 tại Ninh Thuận, Bình Thuận đã khiến nhiều hồ chứa xuống dưới mực nước chết, hàng chục nghìn hecta cây trồng thiếu nước. Trong khi đó, đợt lũ lớn miền Trung năm 2020 và trận mưa lịch sử tại Đà Nẵng tháng 10/2022 với lượng mưa trên 500 mm trong 24 giờ đã gây ngập lụt nghiêm trọng trên diện rộng.

Ngoài ra, việc khai thác quá mức nước dưới đất phục vụ tưới cây công nghiệp đang khiến mực nước ngầm tại Đắk Lắk, Gia Lai và Lâm Đồng suy giảm mạnh. Ô nhiễm nguồn nước cũng gia tăng do nước thải sinh hoạt, công nghiệp, du lịch và hóa chất nông nghiệp, đặc biệt tại các đô thị ven biển và khu vực sản xuất nông nghiệp thâm canh.

Trước thực trạng trên, yêu cầu đặt ra là phải quản lý tổng hợp tài nguyên nước theo lưu vực sông, tăng cường bảo vệ rừng đầu nguồn, nâng cao hiệu quả vận hành hồ chứa, kiểm soát khai thác nước dưới đất và thúc đẩy sử dụng nước tiết kiệm, hiệu quả. Đồng thời, cần tăng cường năng lực dự báo hạn hán, lũ lụt, kiểm soát ô nhiễm nguồn nước và thúc đẩy hợp tác quản lý nguồn nước xuyên biên giới đối với các lưu vực Sê San và Srêpốk.

Thực trạng nguồn nước và những thách thức đối với nông nghiệp, nông thôn miền Trung – Tây Nguyên

Phát biểu tại Hội thảo, đại diện Trung tâm Quy hoạch và Điều tra tài nguyên nước Quốc gia cho biết: Hạn hán, thiếu nước hiện nay đang trở thành một trong những thách thức lớn đối với phát triển kinh tế - xã hội và bảo đảm an sinh tại khu vực miền Trung – Tây Nguyên. Dưới tác động của biến đổi khí hậu, thời tiết cực đoan cùng nhu cầu khai thác, sử dụng nước ngày càng gia tăng, nhiều địa phương trong khu vực đang phải đối mặt với nguy cơ thiếu nước nghiêm trọng cho sản xuất, sinh hoạt và môi trường.

Miền Trung – Tây Nguyên là khu vực có đặc điểm nguồn nước phân bố không đều, mùa mưa ngắn, địa hình dốc, khả năng tích trữ nước hạn chế. Trong khi đó, nhu cầu sử dụng nước cho nông nghiệp, công nghiệp, du lịch và dân sinh ngày càng tăng. Đặc biệt, Tây Nguyên được đánh giá là khu vực có nguy cơ hạn hán cao nhất cả nước.

Thực tế cho thấy, hạn hán đã gây thiệt hại nặng nề đối với sản xuất và đời sống người dân. Riêng mùa khô năm 2024, tỉnh Đắk Lắk có hơn 27.000 ha cây trồng bị ảnh hưởng do hạn và thiếu nước, thiệt hại ước tính hơn 155 tỷ đồng.

Nguyên nhân của hạn hán không chỉ đến từ yếu tố tự nhiên như suy giảm lượng mưa, El Nino, biến đổi khí hậu, mà còn xuất phát từ các hoạt động của con người như khai thác nước quá mức, ô nhiễm nguồn nước, phát triển thiếu quy hoạch và suy giảm diện tích rừng đầu nguồn.

Trước thực trạng đó, việc chủ động nguồn nước cần được xác định là nhiệm vụ trọng tâm trong thời gian tới. Theo chúng tôi, cần tập trung vào một số nhóm giải pháp chính.

Thứ nhất, cần nâng cao năng lực dự báo, cảnh báo sớm hạn hán, thiếu nước; tăng cường kiểm kê nguồn nước, đánh giá nhu cầu sử dụng nước và xây dựng kịch bản nguồn nước phù hợp với từng lưu vực, từng địa phương.

Thứ hai, cần ưu tiên đầu tư các công trình tích trữ và điều tiết nước như hồ chứa, đập dâng, hệ thống thủy lợi, đồng thời nâng cao hiệu quả vận hành liên hồ chứa và sử dụng nước tiết kiệm, hiệu quả.

Thứ ba, cần đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý tài nguyên nước; xây dựng hệ thống dữ liệu liên thông, giám sát gần thời gian thực và ứng dụng các nền tảng điều hành thông minh phục vụ công tác dự báo, cảnh báo và điều phối nguồn nước.

Bên cạnh đó, cần tiếp tục hoàn thiện thể chế, triển khai hiệu quả Luật Tài nguyên nước năm 2023, tăng cường phối hợp giữa Trung ương và địa phương trong quản lý, khai thác và bảo vệ tài nguyên nước.

Có thể khẳng định rằng, hạn hán và thiếu nước không còn là vấn đề mang tính thời điểm mà đã trở thành thách thức lâu dài đối với miền Trung – Tây Nguyên. Vì vậy, chỉ khi có sự vào cuộc đồng bộ của các cấp, các ngành, địa phương và cộng đồng, cùng với các giải pháp quản lý và kỹ thuật phù hợp, chúng ta mới có thể chủ động thích ứng, giảm thiểu thiệt hại và bảo đảm an ninh nguồn nước phục vụ phát triển bền vững trong thời gian tới.

Phát biểu tại Hội thảo, Đại diện Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Đắk Lắk cho biết, sau khi mở rộng địa giới hành chính trên cơ sở hợp nhất với tỉnh Phú Yên, Đắk Lắk đã hình thành không gian phát triển mới kéo dài từ khu vực cao nguyên Nam Trung Bộ đến ven biển Nam Trung Bộ. Sự thay đổi này tạo nên cấu trúc tài nguyên nước đa dạng, gồm hệ thống sông suối vùng cao, hồ chứa thủy lợi – thủy điện, nước dưới đất, đầm phá ven biển và các khu vực thường xuyên chịu tác động của hạn hán, thiếu nước, xâm nhập mặn và thiên tai cực đoan. Đây được xem là cơ hội lớn để phát triển nông nghiệp, thủy sản, năng lượng tái tạo, du lịch và kinh tế dịch vụ, song cũng đặt ra yêu cầu cấp thiết phải đổi mới tư duy quản lý, khai thác và sử dụng tài nguyên nước theo hướng tích hợp, liên vùng và bền vững.

Hiện toàn tỉnh có 1.208 công trình thủy lợi, trong đó có 676 đập và hồ chứa với tổng dung tích khoảng 800 triệu m³. Hệ thống này đóng vai trò quan trọng trong cấp nước cho sản xuất và dân sinh, tuy nhiên nhiều công trình đã xuống cấp, bồi lắng và không còn đáp ứng được yêu cầu thiết kế. Tổng lượng mưa trung bình năm đạt khoảng 1.800 – 2.100 mm nhưng phân bố không đều giữa các vùng và các mùa trong năm. Mùa mưa tập trung trong thời gian ngắn, trong khi mùa khô kéo dài từ 5 – 6 tháng khiến việc tích trữ, điều tiết và bảo đảm nguồn nước gặp nhiều khó khăn. Bên cạnh đó, nước dưới đất vẫn là nguồn cấp nước quan trọng đối với nhiều vùng sâu, vùng xa nhưng đang chịu áp lực khai thác ngày càng lớn.

Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Đắk Lắk cho biết tài nguyên nước hiện giữ vai trò nền tảng đối với phát triển kinh tế - xã hội của địa phương. Nguồn nước đang phục vụ trực tiếp cho khoảng 791 nghìn ha đất sản xuất nông nghiệp, trong đó có khoảng 470 nghìn ha cây lâu năm, hơn 106 nghìn ha đất trồng lúa cùng diện tích lớn cây ăn quả và cây hàng năm khác. Đồng thời, nguồn nước cũng đáp ứng nhu cầu sinh hoạt cho khoảng 2,3 triệu người và phục vụ phát triển công nghiệp, thủy điện, du lịch, dịch vụ.

Tuy nhiên, tài nguyên nước của tỉnh đang phải đối mặt với nhiều thách thức. Tình trạng hạn hán, thiếu nước diễn biến ngày càng phức tạp với diện tích bị ảnh hưởng trung bình hơn 30 nghìn ha mỗi năm. Bên cạnh đó, chất lượng nguồn nước tại một số lưu vực sông, hồ chứa có xu hướng suy giảm do nước thải sinh hoạt, chất thải chăn nuôi, hoạt động khai thác khoáng sản và việc sử dụng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật chưa hợp lý.

Ngoài ra, nhiều khu vực vùng cao, vùng sâu, vùng dân cư phân tán vẫn gặp khó khăn trong tiếp cận nguồn nước sinh hoạt ổn định do địa hình chia cắt, nguồn nước phân bố không đều và chi phí đầu tư hệ thống cấp nước lớn. Trong khi đó, quá trình đô thị hóa, phát triển công nghiệp chế biến, du lịch và chuyển đổi cơ cấu sản xuất đang khiến nhu cầu sử dụng nước tăng nhanh, tạo áp lực lớn lên an ninh nguồn nước của địa phương.

Trước những thách thức về tài nguyên nước, tỉnh Đắk Lắk định hướng quản lý và sử dụng nước theo hướng bền vững, thích ứng với biến đổi khí hậu; ưu tiên phát triển nông nghiệp xanh, mở rộng các mô hình tưới tiết kiệm nước, ứng dụng công nghệ số và nâng cấp hệ thống thủy lợi, hồ chứa. Đồng thời, tỉnh thúc đẩy các mô hình cấp nước nông thôn kết hợp năng lượng tái tạo, tái sử dụng nước, thu gom nước mưa, bảo vệ rừng đầu nguồn và phát triển các ngành dịch vụ gắn với tài nguyên nước như du lịch sinh thái, du lịch sức khỏe, nước khoáng và nước nóng.

Thông qua hội thảo, tỉnh Đắk Lắk mong muốn tăng cường hợp tác với các bộ, ngành, doanh nghiệp, tổ chức quốc tế và nhà đầu tư để từng bước hình thành các mô hình quản trị và sử dụng tài nguyên nước hiệu quả, bền vững, có khả năng nhân rộng cho khu vực miền Trung – Tây Nguyên trong giai đoạn tới.

(Nhấn F5 để tiếp tục cập nhật.....)

Hội Nước và Môi trường Việt Nam làm việc với Văn phòng Điều phối nông thôn mới Trung ương: Tăng cường phối hợp về tài nguyên nước và môi trường nông thôn